Ψυχοκοινωνικές προσεγγίσεις για την ισχυροποίηση της συμπερίληψης των Ρομά

Γράφουν η Νάσια Τάλιου, Κοινωνική Λειτουργός ΕΚΨ Π. Σακελλαρόπουλος και Ματίνα Καλαφατέλη, Ψυχολόγος 

Οι Ρομά έχουν διαχρονικά εκδιωχθεί και αυτό μπορεί να επιβεβαιωθεί ανατρέχοντας σε παλαιότερες πολιτικές που ακολούθησαν διάφορα Ευρωπαϊκά κράτη την τελευταία χιλιετία. Αυτές είχαν σαν αποτέλεσμα να ενισχύσουν τη φυλετική διάκριση με στόχο την εξάλειψη της κουλτούρας τους. Ένα γεγονός-σταθμός στην ιστορία των Ρομά, που επιβεβαιώνει τη βιαιότητα που έχουν υποστεί, ήταν η γενοκτονία τους από τους Ναζί, αφανίζοντας πάνω από 600.000 θύματα. Η γενοκτονία αυτή είναι σχετικά άγνωστη συγκριτικά με το Ολοκαύτωμα των Εβραίων. Άλλα παραδείγματα διώξεών τους στην Ευρώπη, είναι οι εξώσεις οικογενειών από τα χωριά με επακόλουθη καταστροφή της περιουσίας τους, η αναγκαστική στείρωση των γυναικών καθώς και ο διαχωρισμός στα σχολεία. Τα προαναφερθέντα είναι από τα λίγα που έχουν καταγγελθεί στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και έχουν γνωστοποιηθεί.

Στην Ελλάδα παρατηρούνται ίχνη του πληθυσμού των Ρομά από τον 14^ο αιώνα και μόλις το 1979 έλαβαν την ελληνική ιθαγένεια. Αυτό συνέβαλε στη διαμόρφωση της κοινής συνείδησης, οδηγώντας στην περιθωριοποίηση τους. Οι ίδιοι επιδιώκουν να αποκαλούνται Έλληνες Ρομά. Η γλώσσα που ομιλούν μεταξύ τους είναι η ρομανί, ενώ με τους μη Τσιγγάνους συνομιλούν στην ελληνική. Απέναντι στην περιθωριοποίηση, η γλώσσα τους αποτελεί  σημαντικό αμυντικό μηχανισμό για τη διατήρηση της κουλτούρας τους.

Η συμπερίληψη των Ρομά στην Ελλάδα αποτελεί ένα πολυπαραγοντικό ζήτημα καθώς συνδέεται με πολιτικά και κοινωνικοοικονομικά ζητήματα. Κοινότητες Ρομά εντοπίζονται σε πάνω από 90 σημεία στη χώρα. Γίνεται, λοιπόν, κατανοητό ότι οι κοινότητες ανάλογα με την περιοχή παρουσιάζουν ποικιλομορφία. Από τις συνθήκες διαβίωσης φαίνεται αυτή η διαφορά, παρατηρώντας ένα ποσοστό να ζει σε παράγκες και παραπήγματα και ένα άλλο να διαμένει σε διαμερίσματα εντός των πόλεων. Η βελτίωση της συμπερίληψης των Ρομά στην Ελλάδα χρειάζεται να αναλυθεί ειδικότερα ανά τομέα. 

Ιδιαίτερα σημαντικές είναι οι παρεμβάσεις που βασίζονται στην αγωγή κοινότητας. Αυτές οφείλουν να στοχεύουν στην ισχυροποίηση των δεσμών μεταξύ των κοινοτήτων των Ρομά και του ευρύτερου πληθυσμού. Αυτό που εμπόδισε σημαντικά τη συμπερίληψή τους είναι η διαμόρφωση κοινωνικών αναπαραστάσεων από την κυρίαρχη ομάδα, μέσω της μετάδοσης «φανταστικών» δεδομένων, μιας και οι ίδιοι δεν διαθέτουν γραπτό λόγο. Συνεπώς, η ιστορία τους έχει καταγραφεί από «άλλους». Συλλέγοντας εικόνες από τη λογοτεχνία, την ποίηση και τα παραμύθια, αντιλαμβανόμαστε πως στη συλλογική σκέψη έχει υπερισχύσει η εικόνα χαρακτηριστικών των Ρομά με όρους περιπλάνησης, μποέμικης ζωής και εγκληματικότητας. Αυτό επηρεάζει την ποιότητα των διαπροσωπικών τους σχέσεων, απεκδύοντας τους από τα μοναδικά τους χαρακτηριστικά και την ατομικότητα τους.

Για να αποφευχθούν τα παραπάνω, είναι απαραίτητη η συμμετοχή των Ρομά στα κοινά με αρχή την αποστιγματοποίηση τους. Για να γίνει εφικτή η συμπερίληψη των Ρομά στη λήψη αποφάσεων στην κοινότητα, βασικό ρόλο παίζει η συμπερίληψή τους στα σχολεία, όπου και εκεί παρατηρούνται εμπόδια. Χρηματοδοτούνται ιδιωτικά προγράμματα ή ΕΣΠΑ, τα οποία όμως δεν έχουν μία συνέχεια στον χρόνο με αποτέλεσμα να παρατηρείται σημαντική διαρροή μαθητών από το σχολείο. Παράλληλα, μεγάλος αριθμός των μαθητών καταγγέλλει ρατσιστικά επεισόδια από τους εκπαιδευτικούς. Άλλος ένας παράγοντας είναι ότι πολλοί γονείς Ρομά είναι οι ίδιοι που απωθούν τα παιδιά τους από το σχολείο είτε επειδή οι ίδιοι είναι αναλφάβητοι και δεν έχουν τη δυνατότητα να τα βοηθήσουν, είτε λόγω οικονομικών παραγόντων.  Από τους Ρομά, αρχίζει να παρατηρείται ελπίδα καθώς πολλοί γονείς έχουν πλέον αρχίσει να βλέπουν το σχολείο ως μέσο εξέλιξης των παιδιών τους. 

Όσον αφορά την πρόσβασή τους στον τομέα της Υγείας, φαίνεται να αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσκολίες. Σύμφωνα με έρευνες, το προσδόκιμο ζωής τους έχει μειωθεί κατά 10-25 έτη και είναι σημαντικά αυξημένη η παιδική θνησιμότητα σε σύγκριση με τον υπόλοιπο πληθυσμό. Λόγω των απαράδεκτων συνθηκών διαβίωσης, της φτώχειας και της περιθωριοποίησής τους, η μετάδοση ασθενειών είναι πολύ συχνό φαινόμενο, όπως για παράδειγμα τα υψηλά ποσοστά ηπατίτιδας που παρατηρούνται σε ορισμένους καταυλισμούς. Οι Ρομά συχνά δεν επισκέπτονται το σύστημα υγείας καθώς έχουν πέσει πολλές φορές θύματα ρατσισμού ή έχουν τύχει κακής μεταχείρισης. 

Όσον αφορά τον τομέα της εργασίας, τα εμπόδια είναι αξιοσημείωτα. Τα ποσοστά ανεργίας είναι αυξημένα λόγω του ρατσισμού και των προσχωμάτων που τυγχάνουν στην παιδεία. Έτσι, οι περισσότεροι εργάζονται σε χειρωνακτικές δουλειές, μέσα σε εξαθλιωμένες συνθήκες. Πολύ βοηθητική θα ήταν η ανάπτυξη προγραμμάτων, συνεκτικών σε ποιότητα και χρόνο, υποστήριξης της επιχειρηματικότητας των Ρομά, μέσω χρηματοδοτήσεων και ομάδων συμβουλευτικής ενισχύοντας την απόκτηση κοινωνικών δεξιοτήτων και γνώσεων για την προσαρμογή τους στην αγορά εργασίας.

Συμπερασματικά, οι εν λόγω πολιτικές που έχουν εφαρμοστεί στην Ελλάδα έχουν ως αποτέλεσμα να μη δίνονται ισότιμες ευκαιρίες στον πληθυσμό των Ρομά, καθορίζοντας με αυτόν τον τρόπο το πώς οι ίδιοι γίνονται ορατοί από τους μη Ρομά και πώς αντιλαμβάνονται οι ίδιοι τον εαυτό τους μέσα στην κοινωνία. Κρίνεται απαραίτητη η ισότιμη πρόσβαση στους άνωθεν τομείς, η προώθηση θετικών διακρίσεων, εξισώνοντας την τωρινή ανισότητα με σκοπό την απόκτηση ίσων δικαιωμάτων και ευκαιριών, η δημιουργία τοπικών δικτύων για την υποστήριξη της ομάδας τους και κυρίως η ενδυνάμωση των Ρόμα για ενεργή συμμετοχή στα κοινά. Όπως χαρακτηριστικά ισχυρίζεται ο Πρόεδρος των Ελλήνων Ρομά, Βασίλης Πάντζος «Δεν θα αφήσουμε άλλο να σχεδιάζουν για εμάς χωρίς εμάς».

Η Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος στο πλαίσιο της Πρόληψης και της Ενδυνάμωσης του μαθητικού πληθυσμού από το 2020 εφάρμοσε πιλοτικά Πρόγραμμα Κοινωνικής Ενσωμάτωσης και Ευαισθητοποίησης των μαθητών της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης σε θέματα της διαφορετικότητας των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Το πρόγραμμα αποσκοπεί ώστε τα παιδιά να εκπαιδευτούν στα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τις αξίες, να αναγνωρίσουν τα συναισθήματα τους, τις στάσεις και τη συμπεριφορά τους απέναντι στη διαφορετικότητα, να μάθουν να λαμβάνουν υπόψη τις διαφορετικές οπτικές που υπάρχουν, μέσω της ανταλλαγής εμπειριών και βιωμάτων, να αναγνωρίσουν τις πρακτικές άδικης μεταχείρισης, όπως είναι η χρήση στερεοτύπων, των προκαταλήψεων και των διακρίσεων και να μπορούν να υπερασπιστούν τις αρχές της δίκαιης μεταχείρισης και να τις προάγουν σε κοινωνικό επίπεδο. Οι στόχοι αυτοί επιτυγχάνονται μέσα σε ένα πλαίσιο βιωματικής μάθησης προσαρμοσμένο στο αναπτυξιακό επίπεδο των παιδιών, σε συνέχεια, της δικτύωσης με τοπικούς παράγοντες, τοπική αυτοδιοίκηση και αρμόδιους φορείς. Επιδιώκουμε τη συνέχεια του Προγράμματος εμπλουτίζοντας το μέσα από τη συνέργεια μας με το Παράρτημα Ρομά του Ν. Φωκίδας, στοχεύοντας πλέον να εργαστούμε ολιστικά με παιδιά – εκπαιδευτικούς και γονείς