«Οι ψυχολογικές διαστάσεις της διατροφής στη ζωή των παιδιών και των εφήβων»

Χρυσάνθη Ποντίκη

Ψυχολόγος, MSc

Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος

Η τροφή αποτελεί μία βασική βιολογική ανάγκη και προϋπόθεση για την ανθρώπινη επιβίωση και την υγεία. Ιδιαίτερα κατά την παιδική ηλικία, την περίοδο δηλαδή κατά την οποία η ανάπτυξη συντελείται με εξαιρετική ταχύτητα, μέσω της διατροφής εξασφαλίζεται η απαιτούμενη ενέργεια που χρειάζονται τα παιδιά για να εξερευνήσουν, να ανακαλύψουν τον κόσμο και να κατακτήσουν νέες γνώσεις και δεξιότητες. Ωστόσο, πέραν της βιολογικής της σημασίας, η διατροφή επηρεάζει σημαντικά και την ψυχική ισορροπία των παιδιών και μπορεί να επιδράσει εκτός από τη σωματική τους υγεία, στη νοητική και ψυχο-συναισθηματική τους κατάσταση. Αυτό σημαίνει πως η σχέση που αναπτύσσουν τα παιδία με την τροφή δύναται να τα επηρεάσει καθοριστικά. 

Από τις πρώτες κιόλας μέρες της ζωής, μέσω του θηλασμού, το βρέφος καλύπτει τις διατροφικές του ανάγκες, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί και έναν πολύ ισχυρό συναισθηματικό δεσμό με το βασικό πρόσωπο φροντίδας, τη μητέρα. Η τροφή σε αυτήν την περίπτωση λειτουργεί ως ένας συνδετικός κρίκος για να αναπτυχθεί η πρωταρχική αυτή σχέση βρέφους-μητέρας, η οποία θα λειτουργήσει ως βάση για την ανάπτυξη του συναισθηματικού και ψυχικού κόσμου του παιδιού. Πρόκειται για μία πρώιμη σύνδεση που βοηθά το βρέφος να νιώσει συναισθηματική ασφάλεια και εμπιστοσύνη. Πράγματι, η παρατεταμένη σωματική εγγύτητα που προσφέρει η διαδικασία του θηλασμού, θυμίζει στο βρέφος την αίσθηση ασφάλειας που απολάμβανε κατά την κύηση. Με τον τρόπο αυτό, μειώνονται τα επίπεδα άγχους αποχωρισμού από τη μητέρα και προάγεται μία αίσθηση σιγουριάς, στοιχεία σημαντικά για τη δημιουργία ενός υγιούς ψυχισμού. Αυτή η δυαδική σχέση που προσφέρει η εμπειρία του θηλασμού έχει μάλιστα συνδεθεί ερευνητικά με χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης διαφόρων νευροαναπτυξιακών διαταραχών (Bar, 2016), αλλά παράλληλα και με υψηλότερες νοητικές επιδόσεις (Horta, 2015).

Με τη σταδιακή εισαγωγή στερεών τροφών στο διατροφολόγιο των παιδιών μετά τον έκτο μήνα, όπως συνιστά ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, σηματοδοτείται η αφετηρία του πειραματισμό με γεύσεις και υφές. Αυτό το αναπτυξιακό στάδιο χαρακτηρίζεται από την πρωτόγνωρη εμπειρία δοκιμής διαφορετικών τροφών, οι οποίες παρέχονται από τα οικεία πρόσωπα του περιβάλλοντος. Ένα νέο μοντέλο σίτισης που έχει κάνει την εμφάνισή του τα τελευταία χρόνια είναι η μέθοδος baby led weaning (BLW), η οποία έχει συνδεθεί με πολλαπλά οφέλη για τα παιδιά. Πιο συγκεκριμένα, η μέθοδος αυτή δίνει την ευκαιρία στο βρέφος να εξερευνήσει τρόφιμα με τα χέρια του, τα οποία παρέχονται σε μικρά κομμάτια, κατάλληλα για την ηλικία του, και να τα φέρει στο στόμα του αυτόνομα, χωρίς τη βοήθεια τρίτων. Ως αποτέλεσμα, αναπτύσσεται από πολύ μικρή ηλικία η αυτονομία και η πρωτοβουλία των παιδιών, η αυτοπεποίθησή τους μέσω της ανεξαρτησίας στη σίτιση και ενθαρρύνεται η αυτορρύθμιση, αφού αποφασίζουν μόνα τους για την πρόσληψη τροφής ανάλογα με τις δικές τους ανάγκες. Οι γονείς σε αυτό το στάδιο ανάπτυξης είναι σημαντικό να παρέχουν σταδιακά μία ποικιλία γεύσεων στα παιδιά, ανάλογα με την ηλικία τους, ενισχύοντάς τα να διευρύνουν το διατροφικό τους φάσμα και να εξοικειωθούν με νέες τροφές.

Καθώς το παιδί περνά στην προσχολική και τη μέση παιδική ηλικία, η τροφή αρχίζει να αποτελεί, εκτός από πηγή ενέργειας, και μία ευκαιρία για κοινωνική αλληλεπίδραση. Το οικογενειακό τραπέζι, το σνακ στο διάλειμμα του σχολείου με τους συμμαθητές, το γεύμα σε ένα παιδικό πάρτι και άλλες τέτοιες περιστάσεις δίνουν στα παιδιά τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν την ώρα του φαγητού για να συνδεθούν με τους σημαντικούς άλλους της ζωής τους, να μοιραστούν σκέψεις και να εκφράσουν συναισθήματα. Αυτή η κοινή εμπειρία του φαγητού δημιουργεί έναν θετικό δεσμό ανάμεσα στα παιδιά και την οικογένεια ή τους φίλους και συνδέει τη λήψη τροφής με θετικά συναισθήματα. Παράλληλα, με την καλλιέργεια της κοινωνικότητας κατά τη διάρκεια των γευμάτων μειώνεται η συχνότητα εμφάνισης άλλων πρακτικών, όπως η κατανάλωση τροφής με μηχανικό τρόπο μπροστά σε οθόνες ή σε συνθήκες έντονου στρες, οι οποίες οδηγούν σε χαμηλότερο αίσθημα κοινωνικής συνοχής, χειρότερες διατροφικές επιλογές, αυξημένη πιθανότητα υπερβολικής μη συνειδητής κατανάλωσης τροφής ή μειωμένη απόλαυση του φαγητού λόγω περισπασμών. 

Με τη μετάβαση στην εφηβεία, η τροφή αποκτά όσο ποτέ άλλοτε μία συναισθηματική διάσταση. Σε αυτήν την περίοδο των έντονων σωματικών, ψυχολογικών και συναισθηματικών αλλαγών και αναζητήσεων, συχνά αλλάζει και η σχέση των εφήβων με το φαγητό. Η πίεση που συνοδεύει την πορεία προς την ενηλικίωση και οι αυξημένες απαιτήσεις της καθημερινότητας καθιστούν το περιβάλλον πολλές φορές απειλητικό. Έτσι, η τροφή μπορεί να ιδωθεί ως ένα ασφαλές καταφύγιο σε μία πραγματικότητα γεμάτη αβεβαιότητα που αλλάζει διαρκώς. Στην περίπτωση αυτή, το φαγητό λειτουργεί ως μία μορφή αυτό-φροντίδας και παρέχει στους εφήβους ένα αίσθημα παρηγοριάς. Πολλές φορές όμως, το φαγητό γίνεται και ένα μέσο αυτοτιμωρίας, όταν οι έφηβοι προβαίνουν σε στέρηση τροφής σε μία προσπάθεια συμμόρφωσης με λαθεμένα πρότυπα ομορφιάς ή ως ένδειξη αγανάκτησης και κραυγή βοήθειας. 

Η επαγρύπνηση των γονέων και του οικείου περιβάλλοντος σε θέματα διατροφής, ιδιαίτερα στην περίοδο της εφηβείας, είναι απαραίτητη για τον εντοπισμό μιας πιθανής ανάγκης για ψυχολογική υποστήριξη από επαγγελματίες στο χώρο της ψυχικής υγείας. Οι έφηβοι σε αυτό το στάδιο ίσως χρειαστούν καθοδήγηση και ενίσχυση για να αντιμετωπίσουν τις πιέσεις και να αναπτύξουν μία πιο υγιή σχέση με το φαγητό. 

Η Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος προσφέρει δωρεάν υπηρεσίες ψυχικής υγείας για παιδιά, εφήβους και οικογένειες μέσω της Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας νομού Φωκίδας και του Κέντρο Ημέρας Άμφισσας. Η διεπιστημονική ομάδα επαγγελματιών ψυχικής υγείας της Εταιρείας αναλαμβάνει την παροχή  υπηρεσιών διάγνωσης, θεραπευτικής παρέμβασης, συμβουλευτικής υποστήριξης και εκπαίδευσης.

Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθυνθείτε στα τηλέφωνα 22650-22924 και 22650-23333 ή να επισκεφθείτε την ιστοσελίδα www.ekpse.gr . Διεύθυνση: Εθνικής Αντιστάσεως 13, Άμφισσα (γραφεία ΚΜΨΥ) και Λεωφόρος Σαλώνων 29, Άμφισσα- Έναντι γηπέδου Άμφισσας (ΚΗ).

Βιβλιογραφία

Bar, S., Milanaik, R., & Adesman, A. (2016). Long-term neurodevelopmental benefits of breastfeeding. Current opinion in pediatrics, 28(4), 559–566. 

Horta, B. L., Loret de Mola, C., & Victora, C. G. (2015). Breastfeeding and intelligence: a systematic review and meta-analysis. Acta paediatrica (Oslo, Norway : 1992), 104(467), 14–19.