Πληθωρισμός

Μια πραγματικότητα που διαπερνά όλους τους άξονες της ζωής μας

Της Μαρίνας Σελήνη Κατσαΐτη*

Ο πληθωρισμός είναι μια οικονομική έννοια, γνωστή ως ο κακός των ιδιωτικών αγορών. Ορίζεται ως η μέση ποσοστιαία αύξηση των τιμών των αγαθών και των υπηρεσιών. Από την έναρξη του πολέμου Ουκρανίας-Ρωσίας, που ακολουθήθηκε από άλλα σημαντικά οικονομικά και πολιτικά σοκ, οι διεθνείς αγορές έχουν δει τεράστιες αυξήσεις στις τιμές της ενέργειας και των πρώτων υλών. Ωστόσο, όπως γνωρίζουμε, οι αυξήσεις των τιμών των πρώτων υλών και της ενέργειας μεταφράζονται αμέσως σε αυξήσεις των τιμών όλων ή σχεδόν όλων των ενδιάμεσων και τελικών αγαθών και ορισμένων υπηρεσιών. Έτσι, ο πληθωρισμός δεν αντανακλά τις αυξήσεις στην πραγματική αξία των παραγόμενων προϊόντων, αλλά, τις περισσότερες φορές, αντιπροσωπεύει μια αύξηση της ονομαστικής αξίας.

Οι καταναλωτές σε όλο τον κόσμο έχουν δει την πραγματική αξία των εισοδημάτων τους να καταρρέει ως συνέπεια των υψηλών, ενίοτε διψήφιων, ρυθμών πληθωρισμού. Όπως μαθαίνουμε όλοι μας στο μάθημα των Αρχών Οικονομικής Θεωρίας, και οι υπόλοιποι στην πραγματική ζωή, ο μισθός που κατατίθεται στον τραπεζικό μας λογαριασμό κάθε μήνα, μέσω της μισθοδοσίας, είναι απλώς ένας αριθμός. Αυτό που μετρά την πραγματική αξία αυτού του μισθού είναι, τι μπορούμε πραγματικά να αγοράσουμε με αυτόν. 

Με την αύξηση των τιμών των αγαθών και των υπηρεσιών, το καλάθι των καταναλωτικών αγαθών που μπορεί να αγοράσει ο καθένας μας συρρικνώνεται κάθε μήνα. Στην πραγματικότητα αυτό σημαίνει ότι οι μισθοί μας πετσοκόβονται κάθε μήνα. Τώρα μην ξεγελιέστε από τις ειδήσεις για μειούμενα ποσοστά πληθωρισμού. Μειούμενος πληθωρισμός σημαίνει ότι οι τιμές ΑΥΞΑΝΟΝΤΑΙ πιο αργά από πριν. Δεν σημαίνει ότι οι τιμές μειώνονται. 

Πίσω στην εφαρμογή του πληθωρισμού στην πραγματική ζωή. Σε όλες τις καθημερινές μου δραστηριότητες, από την οδήγηση μέχρι το κολύμπι και από τα ψώνια στο μανάβικο μέχρι τη διάλεξη στο πανεπιστήμιο, μέσα από όλους τους διαφορετικούς μου ρόλους στην κοινωνία, δηλαδή πολίτης, γυναίκα, μητέρα, καθηγήτρια, φίλη κ.λπ. έχω την τάση να είμαι μάλλον περίεργη σχετικά με το τι συμβαίνει γύρω μου. Η προσεκτική παρατήρηση της κοινωνίας είναι στο DNA μου από μικρή ηλικία και διάφορα ερωτήματα προκύπτουν πάντα στο μυαλό μου παρατηρώντας τον τρόπο με τον οποίο εμείς, οι άνθρωποι, συμπεριφερόμαστε στο κοινωνικό πλαίσιο. 

Σε μια εποχή όπου αυτό που βλέπουμε είναι πιο σημαντικό από αυτό που είναι, όπου οι συνδέσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παίζουν ισχυρότερο ρόλο από τις πραγματικές ανθρώπινες σχέσεις και η ανθρώπινη αξία καθορίζεται κυρίως μέσω χρηματικών μεγεθών, των θέσεων και της εξουσίας που ο καθένας κατέχει, τα άτομα μετατοπίζονται σε καθημερινές πρακτικές που ουσιαστικά διαβρώνουν και τελικά καταστρέφουν τον κοινωνικό ιστό.

Αρκετές ατομικές συνήθειες ή κανόνες στο κοινωνικό και ιδιωτικό φάσμα έχουν αλλάξει δραστικά (αν όχι κυριολεκτικά δραματικά) τα τελευταία 10-20 χρόνια. Οι περισσότερες από αυτές είναι φαινομενικά άσχετες μεταξύ τους. Ωστόσο, μου ήρθε πρόσφατα στο μυαλό ότι πιθανώς όλες (ή τουλάχιστον οι περισσότερες) μπορούν να περιγραφούν από μια κοινή νοοτροπία ή να εμπίπτουν με διαφορετικό τρόπο στον ίδιο τίτλο: πληθωρισμός. Παρακάτω θα προσπαθήσω να επισημάνω μερικά παραδείγματα όπου ο πληθωρισμός εμφανίζεται ως κοινωνικό φαινόμενο, άσχετο με τον παραδοσιακό ορισμό του. 

1.Πληθωρισμός βαθμών. Όταν η δική μου γενιά πέρασε από το γυμνάσιο και το λύκειο, τη δεκαετία του ’90, και αυτό είναι κάτι που βίωσαν όλες οι προηγούμενες αλλά όχι οι μεταγενέστερες γενιές, όλοι οι μαθητές λάμβαναν βαθμούς εξαμήνου ή τετραμήνου για όλα τα μαθήματα. Οι έλεγχοι παραδίδονταν στους γονείς μας, οι οποίοι συνήθως συναντιόντουσαν ξεχωριστά με κάθε καθηγητή, ο οποίος δίδασκε ένα ή περισσότερα μαθήματα, και συζητούσαν την πρόοδό μας, τις επιδόσεις μας, τη συνολική συμπεριφορά και στάση μας και τους τομείς στους οποίους θα μπορούσαμε να βελτιωθούμε. Κατά συνέπεια, ο βαθμός που μας έδιναν σε κάθε μάθημα, ταυτιζόταν σε μεγάλο βαθμό με την προφορική επικοινωνία κατά τη διάρκεια της διαβούλευσης μεταξύ γονέων και καθηγητών. 

Οι πρόσφατες συνήθειες, ωστόσο, φαίνεται να είναι ότι οι γονείς θα υπαγορεύουν στους καθηγητές τους βαθμούς που «αξίζουν» τα παιδιά τους και όχι οι καθηγητές να αξιολογούν την απόδοση των μαθητών. Οι γονείς φαίνεται ότι έχουν πλέον αποκτήσει κατά κάποιο τρόπο το δικαίωμα να «εκφοβίζουν» τους καθηγητές. Οι καθηγητές φοβούνται και ως εκ τούτου απλά κάνουν τους πάντες ευτυχισμένους. Ζω σε μια πόλη, όπου οι περισσότεροι μαθητές αποφοιτούν από το λύκειο με σχεδόν άριστες βαθμολογίες στους σχολικούς τους ελέγχους. Αυτό συμβαίνει ανεξάρτητα από την παρουσία τους, την επίδοση, τη συμπεριφορά, τη στάση, τη μελέτη, την προσπάθειά τους. Αναρωτιέμαι, λοιπόν, τι αντανακλούν αυτοί οι βαθμοί; Αυτός ο πληθωρισμός των βαθμών που υπάρχει σε ένα μεγάλο μέρος των σχολείων μας, υποτίθεται ότι είναι ενδεικτικός του πόσο καλά τα πάνε οι μαθητές στο σχολείο, πόση δύναμη έχουν οι γονείς πάνω στους καθηγητές, ή το πόσο έχει χάσει την αξία του αυτό το σύστημα αξιολόγησης στο σύνολό του; 

2. Πληθωρισμός ομορφιάς. Σε ένα διαφορετικό θέμα, σε μια πρόσφατη επίσκεψή μου σε μια από τις πλουσιότερες πρωτεύουσες του κόσμου, παρατήρησα πώς οι γυναίκες έχουν ομογενοποιήσει την εμφάνισή τους μέσω λίφτινγκ, bottox, θεραπείας επαγωγής κολλαγόνου, φωτοανάπλασης, ενέσιμων πληρωτικών ουσιών και εκατομμυρίων άλλων επεμβάσεων. Περπατώντας σε ένα μεγάλο εμπορικό κέντρο, δεν ήμουν σε θέση να δω διαφορές ανάμεσα στα πρόσωπα των γυναικών που κοιτούσα. Όλες έμοιαζαν να έχουν τα ίδια χείλη, την ίδια μύτη, τα ίδια μάγουλα. Μήπως, λοιπόν, όλες πρέπει να δείχνουμε τέλειες τώρα; Μήπως πρέπει όλες να δείχνουμε ψεύτικα τέλειες ή να δείχνουμε φυσικά οι εαυτοί μας; Ντρεπόμαστε πραγματικά τόσο πολύ για το πώς είμαστε στην πραγματικότητα ή είμαστε παγιδευμένες σε έναν ατελείωτο ανταγωνισμό, ο οποίος ουσιαστικά δεν θα μας κάνει να δείχνουμε πιο όμορφες. Απλώς μας κάνει να δείχνουμε όλες ίδιες (όπως ακριβώς οι παραπάνω τελειόφοιτοι μαθητές).
3. Πληθωρισμός της κοινωνικής αποδοχής και των φιλικών σχέσεων. Ζούμε σε μια εποχή που η κοινωνική αποδοχή, αν και εικονική και όχι αντιπροσωπευτική, έχει γίνει κατά κάποιο τρόπο ένας τεράστιος παράγοντας που καθορίζει τις αποφάσεις μας, τις πράξεις μας και τελικά τα επίπεδα ευτυχίας μας. Όσο περισσότερη αποδοχή έχουμε από τους ανθρώπους γύρω μας, τόσο πιο ευτυχισμένοι φαινόμαστε. Οι φιλίες και οι κοινωνικές σχέσεις έχουν μεταφερθεί ως επί το πλείστον στο «διαδίκτυο» και ό,τι συμβαίνει εκεί, σε αυτόν τον χώρο, αποδεικνύεται ότι έχει μεγαλύτερη σημασία από ό,τι συμβαίνει εδώ κάτω. Η αύξηση της σημαντικότητας και της αξίας των φίλων, των επαφών, των followers, των likes που έχουμε εκεί πάνω, συχνά φτάνει να ακυρώνει τους φίλους, τους συγγενείς, τους αγαπημένους, τις αγκαλιές, τα τηλεφωνήματα, τις συναντήσεις για καφέ και τα γεύματα του Σαββάτου εδώ κάτω, απλώς και μόνο επειδή κανείς δεν μπορεί να το χειροκροτήσει, να το εγκρίνει, να το θαυμάσει, να κάνει like κ.ο.κ. … Πώς λύνουμε λοιπόν αυτό το ζήτημα; Κάνουμε τα πάντα δημόσια, αναρτώντας τα στο διαδίκτυο. Και τότε ΝΑΙ, αποκτούν αξία. Τότε λοιπόν όλοι είμαστε φίλοι όλων, όλοι γουστάρουμε όλους, όλοι ακολουθούμε όλους, και ο τρελός ανταγωνισμός φωτογραφιών, βίντεο, check in, story κλπ. δημιουργεί ένα τρίτο είδος μη τιμολογιακού πληθωρισμού στη ζωή μας, που μας καθορίζει βαθιά και μας επηρεάζει καθοριστικά. Ακόμα έμμεσα μας αναγκάζει να είμαστε όλοι ίδιοι.

Αυτός ο πολυδιάστατος πληθωρισμός ουσιαστικά μετατρέπει τη ζωή μας σε μια χλιαρή σούπα, όπου δεν μπορεί να αναγνωριστεί καμία ιδιαίτερη γεύση και κανένα συστατικό δεν μπορεί να κατονομαστεί. Εκπληρώνει τον σκοπό της γεμίζοντας το στομάχι μας, χωρίς ωστόσο να επιτυγχάνει κανέναν από τους κύριους σκοπούς της: να μας προσφέρει ευχαρίστηση, να μας κρατήσει ζεστούς, να μας δώσει θρεπτικά συστατικά, να μας κάνει δυνατούς. 

Θα πρότεινα σε όλους μας να είμαστε πιο συνειδητοποιημένοι σχετικά με το τι σκεφτόμαστε, τι κάνουμε, και τι αποφασίζουμε. Θα πρότεινα να μην ακολουθούμε απλώς το ρεύμα επειδή είναι δυνατό. Στο τέλος της ημέρας, μόνο τα νεκρά ψάρια ακολουθούν το ρεύμα. Ίσως είναι καλύτερη ιδέα να αντισταθούμε λίγο. Καθίστε. Σκεφτείτε. Το γεγονός ότι όλοι το κάνουν δεν αποδεικνύει ότι είναι καλό. Απλά αποδεικνύει ότι είναι εύκολο. Είναι αυτό ένα μέρος όπου κάποιος ονειρεύεται να βρεθεί; Είναι αυτός ένας στόχος που κάποιος φιλοδοξεί να πετύχει; Να πετύχει εύκολους στόχους; Όποιος αξίζει να τον διαβάσει κανείς, να μιλήσει για αυτόν, να αποτελέσει παράδειγμα σε αυτή τη ζωή, να εμπνευστεί από αυτόν, δεν είναι ποτέ κάποιος που έχει πετύχει κάτι εύκολο. 

*Η Μαρίνα-Σελήνη Κατσαΐτη είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Οικονομικής Ανάλυσης, Πρόεδρος στο Τμήμα Περιφερειακής και Οικονομικής Ανάπτυξης Άμφισσας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών