Άνοιξε το παράθυρο να μπει ένας νομοταγής πολίτης

Της Αγγελικής Γ. Πιτσόλη*

Προφανώς ο τίτλος του άρθρου είναι αλληγορικός. 

Το φθινόπωρο αρχίζει το κρύο και ο άνθρωπος συνήθως κλείνει τα παράθυρα για να ζεσταθεί. Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και με τη συναισθηματική του κατάσταση.  Εάν κρυώνει κλείνει την ψυχή του, απομονώνεται. Κυριολεκτικά ή μεταφορικά, είτε άνοιξη είτε φθινόπωρο, ο άνθρωπος έχει τη δύναμη να αξιολογήσει πότε πρέπει να ανοίξει ένα παράθυρο, πότε να το κλείσει και πότε να το αφήσει μισάνοιχτο.. 

Κλείνοντας σήμερα το παράθυρο του γραφείου μου, αναρωτήθηκα με ποια κριτήρια ο άνθρωπος αξιολογεί τη διαχείριση των καταστάσεων; Ποιοι νόμοι επικρατούν μέσα στην ψυχή και τη ζωή του; 

Ο πρώτος «νόμος» στον οποίο υποτάσσεται ο άνθρωπος είναι η παιδική του ηλικία, όταν μέσα του καταγράφονται οι νόμοι του ήθους και της συμπεριφοράς, δια μέσου της διαπαιδαγώγησης και των παραδειγμάτων που λαμβάνει από τους γονείς του και το οικογενειακό περιβάλλον. Κατά τη γνώμη μου αυτός είναι ο θεμέλιος νόμος που επικρατεί στην ψυχή ενός ενήλικα. Με τα λύπης μου παρατηρώ ότι ορισμένοι «οικογενειακοί νόμοι» επιβάλλονται με δόλιους τρόπους, τους οποίους όμως ο άνθρωπος, επειδή ήδη μέσα του έχει καταγραφεί η παιδική ηλικία δεν αντιλαμβάνεται.  

Παραθέτω ορισμένους τρόπους χειραγώγησης και επιβολής «νόμων», που συνήθως δεν γίνονται αντιληπτοί και επιφέρουν σοβαρές ψυχολογικές και σωματικές βλάβες στην υγεία του ανθρώπου και τον καθιστούν έρμαιο τοξικών συμπεριφορών, όπως για παράδειγμα: 

Συναισθηματική χειραγώγηση και ψυχολογικός εκβιασμός. Συνήθως οι γηραιότεροι γονείς ή/και άλλα μέλη μιας οικογένειας παρουσιάζουν ή μεγαλοποιούν τα προβλήματα υγείας ή κλαίγονται και γκρινιάζουν όλη την ώρα, ώστε να ασκήσουν πίεση στα παιδιά τους για να κάνουν ό,τι θέλουν εκείνοι. 

Ωραιοποίηση ορισμένων συμπεριφορών, που οι γηραιότεροι γονείς ή/και άλλα μέλη μιας οικογένειας, τις πλασάρουν για σωστές ενώ δεν είναι, όπως ανάρμοστες και βάρβαρες συμπεριφορές που το παιδί έχει πιθανότητες να μιμηθεί ως ενήλικας. 

Κάμψη της αυτοπεποίθησης του ανήλικου ή του ενήλικα υιού/κόρης, συστηματική υποτίμηση της αξίας, δημιουργία αισθήματος μηδενικής αξίας και ανασφάλειας του ατόμου, ώστε να μην πιστεύει στον εαυτό του, να μην κάνει βήματα προόδου και στο τέλος να  καταντήσει ένα καταθλιπτικό υποχείριο της οικογένειας και του κάθε επιτήδειου που θα βρεθεί στο δρόμο του.

Στέρηση της ατομικής ελευθερίας, της εξόδου, της ατομικής υγιεινής και των βασικών αγαθών διαβίωσης, όπως περιορισμοί και έλεγχος στην ώρα εξόδου και εισόδου στην οικία, περιορισμοί στις μορφωτικές, επαγγελματικές και προσωπικές επιλογές συντρόφων, περιορισμοί στην καθαριότητα, το σαπούνι, το μπάνιο και την τροφή σε ικανοποιητικά επίπεδα, δημιουργία αισθήματος εγκατάλειψης/μη προσοχής ή ενδιαφέροντος για φροντίδα. 

Αφαίμαξη των χρημάτων του ατόμου, με δήθεν πρόφαση πως οι γονείς τα διαχειρίζονται καλύτερα και είναι πιο άξιοι από το άτομο να τα διαχειριστούν ή κλαίγονται πως η σύνταξη ή ο μισθός ποτέ δεν επαρκεί, ανεξάρτητα εάν στην τράπεζα διατηρούνται μετρητά και ομόλογα ή ακόμη και η δημιουργία χρεών που δεν συμφωνεί το άτομο, ώστε να δημιουργηθεί αίσθημα απελπισίας και οικονομικός εγκλωβισμός του ενήλικα. 

Άρνηση της επιλογής του/ης συντρόφου που επιλέγει ο ενήλικας και συνεχείς υποδείξεις συντρόφου της αρεσκείας των γονιών ή/και άλλων μελών της οικογένειας, ή καλλιέργεια αισθήματος εύρεσης συντρόφου «υψηλών προδιαγραφών». Στην περίπτωση αυτή η/ο ιδανικός/η σύντροφος για το γιο ή την κόρη, πρέπει να έχει μεν υψηλές προδιαγραφές για να λανσάρεται ως τρόπαιο στον περίγυρο της οικογένειας, και ταυτόχρονα να είναι ή να γίνει ένας/μία δουλοπρεπής σύντροφος, που θα τον χειρίζονται τα πεθερικά και οι συγγενείς.

Απόκρυψη της αληθείας και των πραγματικών γεγονότων, διαστρέβλωση της πραγματικότητας, ψέματα, ίντριγκες και στο τέλος «νικάει» ο γονιός και το άτομο ανεξαρτήτως ηλικίας τρελαίνεται. Σημειώνεται πως για ορισμένες περιπτώσεις ανθρώπων που συναντώ συχνά, η κουτοπονηριά δεν έχει IQ. 

Η μάνα μου η κα Ελενίτσα – με Κ κεφαλαίο για όσους είχαν την τιμή να την συναναστραφούν- λέει πως οι παραπάνω «νόμοι» είναι «χουντικά καθεστώτα» και εμείς ως δημοκράτες οφείλουμε, όταν τα συναντάμε να τα ανατρέπουμε και να λέμε ΟΧΙ.

Ποτέ δεν είναι αργά ο άνθρωπος να επιλέξει δημοκρατία και όχι χούντα, σεβασμό και όχι εκβιασμό, αλήθεια και όχι ψέμα. Είναι πολλοί εκείνοι οι γονείς και τα οικογενειακά περιβάλλοντα που ασκούν συστηματική καταπίεση και υποτίμηση, ψυχολογική και σωματική βία στα παιδιά τους ανεξαρτήτως ηλικίας, με αποτέλεσμα το άτομο που τη δέχεται να πάσχει από χρόνιο άγχος ή/και ψυχικές και σωματικές ασθένειες, συνθήκες που σε πολλές περιπτώσεις οδηγούν σε συμβιβασμό, κατάθλιψη αποξένωση, αλκοολισμό, ουσίες, μοναξιά, σύγχυση και τρέλα. Που νομίζεις ότι οδηγεί η κακοποίηση εάν δεν την κόψεις και δεν την θεραπεύσεις; 

Ένα τέτοιο κακοποιημένο άτομο ήταν και ο Σωτήρης Μουστάκας στο συγκλονιστικό έργο Ένας νομοταγής πολίτης σε σενάριο του Κώστα Μουρσελά και σκηνοθεσία του Ερρίκου Θαλασσινού, που προβλήθηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες το 1974.

Η υπόθεση αφορούσε τον Γρηγόρη, έναν άντρα 35 ετών και υπάλληλο σε μια εταιρεία, στην οποία όμως τον εκμεταλλεύονταν και τον κορόιδευαν. Από παιδί ζούσε κάτω από τη σκιά της αυταρχικής και φιλάργυρης μητέρας του, σε ένα περιβάλλον καταπίεσης και δυστυχίας. Η μητέρα του από συμφέρον γίνεται δουλοπρεπής απέναντι στο αφεντικό του γιού της και επιτρέπει τις ανήθικες προτάσεις που κάνει το αφεντικό προς την κόρη της, την αδελφή του Γρηγόρη. Η μνηστή του Γρηγόρη η Σούλα, την οποία εγκρίνει η μάνα και ο θείος του, δεν καταλαβαίνει τις σεξουαλικές του επιθυμίες. Η φιλενάδα του η Ιουλία, η μόνη που τον αγαπάει πραγματικά, αναγκάζεται λόγω της μητέρας του να απομακρυνθεί από κοντά του. Ο Γρηγόρης απο το ψέμα και την μεγάλη πίεση, φτάνει να αντιδράσει υπέρ της αλήθειας και της ελευθερίας του, αλλά η αντίδρασή του αυτή, τον οδηγεί τελικά στο ψυχιατρείο. 

Η υπόθεση που παρουσιάστηκε από το συγγραφέα 50 χρόνια πριν, αφορά ένα διαχρονικό ζήτημα που εκτυλίσσεται μέχρι σήμερα στις διπλανές πόρτες των σπιτιών μας. Εάν παρατηρήσετε καθαρότερα, όλο και κάποιο ενήλικα ανεξαρτήτως φύλου, θα δείτε που ταλαιπωρείτε από παράλογες και αυταρχικές συμπεριφορές γονιών. Πολλές φορές θυμάμαι τα λόγια του συχωρεμένου του πατέρα μου, που έλεγε «Άντζυ ο άνθρωπος πρέπει να είναι αυτόνομος, ελεύθερος, να μην εξαρτάται από κανέναν» και αυτό ήταν από το πρώτο άρθρο του δικού μας οικογενειακού νόμου.

Αξεπέραστη και μέχρι δακρύων και η φωνή του Αντώνη Καλογιάννη στη μουσική επένδυση της ταινίας σε στίχους Ερρίκου Θαλασσινού και μουσική Γιώργου Χατζηνάσιου. «Άνοιξε το παράθυρο να μπει, δροσιά να μπει του Μάη…, χρυσές και οι αλυσίδες που έδεσαν τα νιάτα μας πως δεν τις είδες.. εμείς για αλλού κινήσαμε και αλλού η ζωή μας πάει..» 

Υπάρχουν πολλές «χρυσές αλυσίδες» που δένουν τα νιάτα του ανθρώπου και τελικά τον καθηλώνουν σε συμβιβασμούς, μοναξιά και κατάθλιψη, όπως ακριβώς το Γρηγόρη της ταινίας.  Μόνο όταν ο άνθρωπος συνειδητοποιήσει πως ζει μέσα σε έναν κύκλο βίας και ορθώσει ανάστημα, θα καταφέρει να σπάσει τις αλυσίδες, ορατές και αόρατες, που δένουν την αυτονομία του. Μόνο τότε θα περπατήσει το δρόμο που έχει επιλέξει ο ίδιος και ΟΧΙ το δρόμο που του επιβάλλουν με δόλιο τρόπο οι άλλοι, προκειμένου να ικανοποιήσουν τα προσωπικά τους οικονομικά συμφέροντα. 

Χαρακτηριστική είναι και η σκηνή της ταινίας, με τη μητέρα και το θείο του Γρηγόρη, να κρατάνε στα χέρια τους τα χρήματα του Γρηγόρη, και τον ίδιο το Γρηγόρη εγκλωβισμένο ανάμεσα τους σε άθλια ψυχολογική κατάσταση. Η ζωή μας διδάσκει καθημερινά πως ένας άνθρωπος που έχει Θεό το χρήμα, καταντάει δικτάτορας και επιβάλλει καθεστώς ακόμη και στα ίδια του τα παιδιά Προκειμένου ορισμένοι να μην χάσουν τον έλεγχο προτιμούν να βλέπουν τα παιδιά τους σε κατάθλιψη. Και όλα αυτά συμβαίνουν μέχρι η ζωή να επιστρέψει στον δικτάτορα ό,τι κακό και άδικο έκανε στους ανθρώπους γύρω του. Και αυτό νόμος είναι και εμείς τον ψηφίζουμε.

Βεβαίως ορισμένοι/ες να παραμείνουν αμετανόητοι, και τότε καλά ξεμπερδέματα και σε αυτήν και στην άλλη ζωή. Το άδικο δεν ευλογείται.  Και όπως απευθύνουν οι Άγγελοι την ύψιστη ώρα «κατά τα έργα σου αλληλούια». 

*Η ©Αγγελική Γ. Πιτσόλη Αριστούχος MSc-ΕΚΠΑ, Επικοινωνιολόγος, Δημοσιογράφος, Φιλόλογος, Διευθύντρια Ισότητας των Φύλων ομίλου UNESCO Πειραιώς και Νήσων