Δημιουργικότητα: ευκαιρία να γεννηθεί ή υποχρέωση να πεθάνει;

Της Μαρίνας-Σελήνης Κατσαϊτη*

Όλοι έχουμε δει κάπου ένα λουλούδι να ανθίζει μέσα στην άσφαλτο ή στο τσιμέντο. Είναι σε εκείνο ακριβώς το σημείο που κανείς υποκλίνεται στη φύση, διότι διαπιστώνει πως η δύναμή της είναι πέρα και πάνω από όλα. Η θέληση για γέννηση και δημιουργία δεν σταματά ούτε με τσιμέντο, ούτε με άσφαλτο, ούτε με μπάζα. Οι δυσκολίες και οι αντιξοότητες, ενώ σαφώς λειτουργούν ανασταλτικά και καθυστερούν με διάφορους τρόπους την υλοποίηση των ονείρων μας και την άφιξη στον τελικό στόχο, τις περισσότερες φορές λειτουργούν μάλλον θετικά (τελικά), ενδυναμώνουν και θωρακίζουν εμάς και το αποτέλεσμα. Μιλώ από προσωπική πείρα αλλά και η παρατήρηση των γύρω μου στο ίδιο συμπέρασμα με οδηγεί. 

Συχνά, στην Ελλάδα τουλάχιστον, μας διακρίνει μια ανυπόμονη εμμονή να θεοποιούμε το παρελθόν και να ισοπεδώνουμε το παρόν. Σαν δηλαδή ό,τι συνέβη στο παρελθόν να ήταν άξιο λόγου και μίμησης και ό,τι συμβαίνει σήμερα να αποτελεί συλλήβδην προϊόν αποκομιδής απορριμματοφόρου. Αισθάνομαι πως αυτού του είδους η γενίκευση, που εξιδανικεύει τους προγόνους μας και αφορίζει τη γενιά μας, είναι τουλάχιστον άδικη. 

Οι πιο παλιοί συχνά λένε πως «τέτοιες εποχές δεν θα ξαναέρθουν» και «τέτοιοι άνθρωποι δεν θα ξαναγεννηθούν». Οι εποχές αλλάζουν φυσικά, αλλά οι άνθρωποι εξακολουθούν να έχουν τη δυνατότητα να γίνονται άξιοι ανεξάρτητα από αυτές. Αυτό που είναι όμως πιστεύω σημαντικό είναι να αξιολογούμε τις εποχές, όχι με βάση μόνο την ευκολία ή τη δυσκολία που τις διέκρινε ή τις διακρίνει αλλά και με βάση τα ερεθίσματα που η κάθε εποχή γεννά. Και εξηγούμαι. 

Η μουσική, η λογοτεχνία, η ποίηση, η ζωγραφική, το θέατρο άνθισαν με σπουδαίους ανθρώπους, ανεπανάληπτους δημιουργούς στη δεκαετία του ’30, του ’40 και του ’50. Το πνεύμα αναδείχτηκε σπουδαία πυξίδα της εξέλιξης της ελληνικής, και όχι μόνο, διανόησης σε μία περίοδο αντικειμενικά δύσκολη. Σε περιόδους πολέμων, περιορισμών, ακραίας πείνας, ακραίας ανελευθερίας, ακραίας φτώχιας και άλλων δεινών. Ωστόσο, οι συνθήκες αυτές ιστορικά λειτουργούν ταυτόχρονα και ως λίπασμα, κίνητρο, και πηγή έμπνευσης. Δημιουργούν δηλαδή συχνά μοναδική δυναμική. 

Για να μην παρεξηγηθώ, ξεκαθαρίζω πως δεν ισχυρίζομαι φυσικά ότι πρόκειται για «καλές εποχές». Ούτε για εύκολες. Δεν εύχομαι φυσικά να ξαναέρθουν. Ούτε πιστεύω ότι συγκεντρώνουν ζηλευτές συνθήκες. Κατανοώ τις τεράστιες δυσκολίες που τις χαρακτηρίζουν, καθώς και το γεγονός ότι οι περισσότερες από αυτές τις δυσκολίες σχετίζονται άμεσα με το υπέρτατο αγαθό, την ανθρώπινη ζωή και την επιβίωση. 

Ωστόσο, η συχνή έλλειψη δημιουργικότητας και διαφορετικότητας που διακρίνει την εποχή μας, η ελλειμματική έκφραση της διανόησης και της σκέψης, η έντονα ομογενοποιημένη έκφραση των ανθρώπων και η κουραστική επαναληψιμότητα και προβλεψιμότητα πολλών προϊόντων κουλτούρας, οφείλονται εν πολλοίς στην έλλειψη ερεθισμάτων. Και τα ερεθίσματα γεννιούνται μέσα από ξεχωριστές συνθήκες. Όχι από επαναλήψεις καθημερινών σίριαλ στην τηλεόραση.

Η μονσαντοποίηση της διαπαιδαγώγησης και της εκπαίδευσης έχουν καταδικάσει ολόκληρες γενιές ανθρώπων  στην έλλειψη ερεθισμάτων, δημιουργικότητας και φαντασίας. Η ουσιαστική διαφορετικότητα (αν καταλαβαίνετε τι εννοώ) είναι κατακριτέα αν όχι καταδικαστέα. Η ιδιαιτερότητα κατακρίνεται ακόμη και στις μικρές ηλικίες των παιδιών του δημοτικού, ενώ το σύνθημα «όποιος φεύγει από το κοπάδι τον τρώει ο λύκος» μπολιάζεται στα κεφάλια μας από τα (κατά γενική ομολογία) αποτυχημένα συστήματα εκπαίδευσης, τα mainstream μέσα μαζικής ενημέρωσης, και τις εκάστοτε κυβερνήσεις. Διότι ο διαφορετικός, και μάλιστα σκεπτόμενος άνθρωπος, αποτελεί απειλή για το σύστημα. 

Και ρωτάω εγώ τώρα είναι πράγματι πιο δύσκολο για το λουλούδι να ανθίσει μέσα στην άσφαλτο; Ή μήπως είναι πιο δύσκολο να ανθίσει μέσα σε ένα χωράφι με γενετικά τροποποιημένο σπόρο καλαμποκιού μουλιασμένο με φυτοφάρμακα; Η συνταγή του πρώτου είναι: αν καταφέρεις να γεννηθείς, ίσως και να ανθίσεις. Η συνταγή του δεύτερου: δεν θα γεννηθείς, αλλά αν γίνει κανένα λάθος, τότε σίγουρα θα πεθάνεις!

*Η Μαρίνα-Σελήνη Κατσαΐτη είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Οικονομικής Ανάλυσης, Πρόεδρος στο Τμήμα Περιφερειακής και Οικονομικής Ανάπτυξης Άμφισσας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών