«Από τον Παγασητικό έως τον Αμβρακικό, ένα οδοιπορικό στα πρώτα σύνορα της Ελλάδας»

Του Στέφανου Σταμέλλου

Είναι το πρώτο από τα τρία βιβλία μου, που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Σ. Ι. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Α.Ε., και το πιο αγαπημένο… Έχω υποχρέωση να το προσέξω ιδιαίτερα. Γι’ αυτό και τώρα ξανά εδώ για να το θυμίσω στους φίλους. Θα επαναλάβω πάλι μερικά από αυτά που αναφέρονται στην περίληψη του βιβλίου και στο οπισθόφυλλο.

Δεν είμαι ιστορικός… Δεν είμαι ιστορικός, δεν είμαι συγγραφέας ή δεν είχα ποτέ ασχοληθεί με αυτό τον τομέα, πόσο μάλλον ιστορικός ερευνητής, που μου γράφει συνέχεια ο φίλος μου ο Τριαντάφυλλος. Η έκδοση ενός βιβλίου μου φαινόταν πάντα ένα «βουνό» και μια άπιαστη για μένα υπόθεση. Να όμως που κατάφερα να ανεβώ και αυτό το βουνό, και μάλιστα τρεις φορές ως τώρα, αφού κατάφερα να βγάλω και τα άλλα δύο μου βιβλία. Η εμπειρία δείχνει ότι όταν κανείς ακολουθήσει τους κανόνες και οργανώσει σωστά ένα στόχο, μπορεί να τον κερδίσει. Και με αφορμή αυτό λέω ότι ο καθένας μπορεί να ανέβει πραγματικά σε ένα βουνό, όσο δύσκολο κι αν φαίνεται, αρκεί να ακολουθήσει τους κανόνες και να οργανώσει σωστά τον στόχο και την προσπάθεια.

Τι είναι τελικά αυτό το βιβλίο; Δεν είναι διήγημα, δεν είναι μυθιστόρημα, είναι ένα αφήγημα. Αφήγημα, με την έννοια ότι περιλαμβάνει και στοιχεία στα όρια του φανταστικού, του μύθου. Όταν για παράδειγμα γίνεται μια περιγραφή του προ-προπάππου, του ληστή, για τον οποίο αυτό που υπάρχει είναι μόνο τα λίγα που έλεγε ο παππούς για τον τρόπο που κυνηγήθηκε και πέθανε στις φυλακές, χωρίς να ξέρουμε πολλά για τον πρότερο βίο του, αυτό αγγίζει τα όρια του μύθου.

Το βιβλίο αφηγείται με βιωματικό τρόπο ένα μοναχικό οδοιπορικό έντεκα ημερών στα πρώτα σύνορα της Ελλάδας, τα σύνορα του 1832, τα σύνορα του πρώτου σύγχρονου ελληνικού κράτους. Προσπαθεί να βάλει τον αναγνώστη στη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο με ιστορικά στοιχεία και ντοκουμέντα. Μια περίοδο που μπορούμε να την χαρακτηρίσουμε γκρίζα περίοδο, γιατί δεν έχει φωτιστεί όσο θα έπρεπε μέχρι σήμερα

Πώς ξεκίνησε η ιδέα; Ωρίμασε στο μυαλό η σκέψη και η εσωτερική παρότρυνση να ακολουθήσω τα χνάρια του προ-προπάππου, του ληστή. Οι ορειβάτες έχουμε πάντα στο πίσω μέρος του μυαλού μας τέτοιους πολυήμερους «άθλους» στις ορεινές ομορφιές της πατρίδας μας και όχι μόνο. Γι’ αυτό βλέπετε ότι διοργανώνονται αποστολές και συμμετοχές σε πολυήμερα τρέκκινγκ και στο εξωτερικό και στη χώρα μας. Στην Ελλάδα γίνονται κατά καιρούς τέτοια, όπως αυτό στη διαδρομή του Ε4 και σε άλλα εθνικά μονοπάτια, όπως το Roumeli Challenge του ΠΟΑ στις κορυφές της Ρούμελης κ.ά

Το οδοιπορικό, που στην αρχή έλεγα να το ονομάσω «στα χνάρια του παππού του ληστή», έγινε ανιχνεύοντας, ψάχνοντας, τη διαδρομή, μια διαδρομή που δεν υπάρχει. Υπάρχουν μόνο τα νοητά σύνορα της εποχής. Αυτό που είχα στο μυαλό μου, με τα λίγα που είχα διαβάσει, ήταν αυτό, το χαρακτηριστικό, που έκρινε το αποτέλεσμα της Οροθετικής Επιτροπής των συνόρων, και λέγεται, το «όπως γέρνουν τα νερά». Στα κείμενα των συνεδριάσεων της Επιτροπής αναφέρεται: «κατά την ρύσιν των υδάτων». Άρα έπρεπε να είμαι διαρκώς πάνω στην κορυφογραμμή, ή πολύ κοντά τέλος πάντων, που σήμαινε ότι ακολουθώ τον στόχο.

Και πώς ο παππούς «δένει» με τα πρώτα σύνορα; Μα, οι πρώτοι ληστές που βγήκαν για να επιβιώσουν μετά την επανάσταση του 1821 και την απελευθέρωση, την πρώτη περίοδο της λεγόμενης ληστοκρατίας, κυρίως κυνηγημένοι από τους Βαυαρούς του Όθωνα, προτίμησαν τα σύνορα για να μπορούν να μπαινοβγαίνουν στο οθωμανικό για προστασία, όταν τους κυνηγούσαν τα αποσπάσματα.

Ποια σύνορα; Πώς είχαν οριστεί και πώς οριοθετήθηκαν;

Κάποιοι θα πουν ότι το να αναφέρεται σήμερα κανείς σε σύνορα, είναι σαν να ξύνει πατριωτικά ή ακόμα και εθνικιστικά συναισθήματα. Η άποψή μου είναι ότι «Τα σύνορα δεν είναι ανάμεσα στους λαούς, αλλά μεταξύ των πάνω και των κάτω» όπως είναι γραμμένο σε έναν τοίχο κάπου στην Ανατολική Γερμανία. Τα σύνορα τα βάζουν οι δυνατοί, οι μεγάλες δυνάμεις εν προκειμένω, για να δυναστεύουν τους λαούς και να τους έχουν διαρκώς σε επιτήρηση. Και τα σύνορα του πρώτου σύγχρονου ελληνικού κράτους τα όρισαν οι τρεις τότε Μεγάλες Δυνάμεις: η Αγγλία, η Γαλλία και η Ρωσία με όλες τις εκατέρωθεν ενστάσεις και διαφορετικές απόψεις των δύο ενδιαφερομένων μερών, των Ελλήνων και των Οθωμανών. Έτσι ορίστηκε με την Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης στις 21/7/1832 η Οροθετική Επιτροπή. Η Επιτροπή πραγματοποίησε εννιά συνεδριάσεις διατρέχοντας τη γραμμή των συνόρων, ξεκινώντας από τον Αμβρακικό και καταλήγοντας στον Παγασητικό. Από το Μενίδι της Άρτας έως τον όρμο της Σούρπης στον Αλμυρό της Μαγνησίας.

Ήταν τελικά ταλαιπωρία; Ήταν μια ωραία γλυκιά μοναχική περιπλάνηση και ένα στοίχημα με τον εαυτό μου. Σημασία έχει ότι βγήκα …ατόφιος. Γιατί, αυτά τα «μοναχικά» οδοιπορικά, με τα ρίσκα τους και τις υπερβολές τους, είναι κυρίως «στοιχήματα» και προσωπικές δοκιμασίες…

Είναι τα δάση, οι κορυφές, τα ποτάμια, τα φαράγγια, οι στάνες και οι περδικοπλαγιές με τη ζωντάνια τους όλες τις ώρες της μέρας. Επί έντεκα μέρες περπάτησα, όσο μπορούσα προσεχτικά, τη διαδρομή «των πενήντα χρόνων των συνόρων», πολλές φορές στα όρια του διαλογισμού. Είναι αλήθεια πως δεν είδα όσα θα ήθελα να δω, τους ανθρώπους και τα μνημεία, όλα τα αξιοθέατα και όλες τις ομορφιές. Διαβάζοντας όμως τα βιβλία και τις αμέτρητες σελίδες στο διαδίκτυο, γεύτηκα πολλές αλήθειες, από ένα γεωγραφικό τμήμα και ένα κομμάτι της ιστορίας της χώρας μας, όλα αυτά συνδυασμένα με τη μαγεία της άμεσης επικοινωνίας και της άμεσης επαφής.

Εκείνος ο καθαρός γεμάτος αστέρια ουρανός του καλοκαιριού τα μοναχικά βράδια στο βουνό, να σου μιλάνε ψιθυριστά, θαυμάσια παραμύθια της μνήμης, πλάθοντας φαντασίες και μεθώντας σου το νου με κατατρεγμένους και καταδιωκόμενους.

Εκείνο το ανέβασμα στην κορυφή της Όθρης βλέποντας τον πρωινό ήλιο να ανατέλλει από τη θάλασσα, το σκαρφάλωμα στις πλαγιές της Τζουρνάτας βλέποντας το δειλινό να πλημμυρίζει τον ουρανό με το χρυσαφί του χρώμα. «Άνθη του ήλιου, του ποταμού άνθη…».

Εκείνα τα αρώματα από τα άγρια βότανα του βουνού και η ξεκούραση της καρδιάς στη σιγαλιά της νύχτας.

Εκείνα τα τοπία, τα βουνά, τα δάση, τα λιβάδια, τα ποτάμια, η Λίμνη Πλαστήρα, οι βρύσες, τα χωριά, οι βοσκοί και τα ζώα… τα ελάχιστα άγρια ζώα, άγριο ζώο κι εγώ…

Επί έντεκα μέρες οδοιπορούσα με τη σκέψη στους ανώνυμους «ληστές», ιδιαίτερα όταν η μοναξιά έφτανε στο απροχώρητο.

Δεν μπορώ να την καταχωρήσω ως μια απλή πορεία. Για μένα είναι ένα ζωντανό «μονοπάτι» – τα σύνορα – και ήταν μια περιπλάνηση με οικογενειακές αναφορές – ο «ληστής» – που δεν νομίζω ότι θα μπορέσει να την «κιτρινίσει» ο χρόνος.

Εύχομαι να αποτελέσει το έναυσμα και να κινήσει το ενδιαφέρον ιστορικών, υπηρεσιών, συλλόγων, πεζοπόρων για μια μεγαλύτερη ενασχόληση με την περιοχή της συνοριογραμής και την ακρίβεια της χάραξής της. Σίγουρα το θέμα είναι ανεξάντλητο και θέλει όλοι να προσπαθήσουμε. Ήταν τα ΠΡΩΤΑ σύνορα του σύγχρονου ελληνικού κράτους, και για πενήντα χρόνια!

Μπορούν να αξιοποιηθούν αυτές τις εμπειρίες και να προχωρήσει κάτι; Σκοπός και φιλοδοξία του βιβλίου είναι να παρακινήσει τις τοπικές κοινωνίες και την αυτοδιοίκηση να ασχοληθούν περισσότερο και να αναδείξουν αυτά τα ιστορικά και πολιτιστικά γεγονότα της εποχής, τις καζάρμες, τις κούλιες και τα στρατιωτικά φυλάκια που διατηρούνται, αλλά και την ίδια την οριογραμμή. Φιλοδοξεί να βοηθήσει τον αναγνώστη, τον ιστορικό, τον φυσιοδίφη, τον πεζοπόρο, τον ορειβάτη, τον ψαγμένο τουρίστα που θα το αποκτήσει και θα το μελετήσει, να γνωρίσει την ιστορία, την γεωγραφία, να γνωρίσει τα πλούσια πολιτιστικά δρώμενα αυτής της περιοχής, την «γκρίζα» αυτή περίοδο της νεότερης ιστορίας του ελληνικού κράτους∙ και, γιατί όχι, να περπατήσει σ’ αυτούς τους τόπους.

Καλή ανάγνωση

Όποιος θα ήθελε να το προμηθευτεί, ας μου στείλει ένα μήνυμα στο [email protected] ή ας πάρει τηλέφωνο στο 6977261256. Υπάρχει φυσικά και στα βιβλιοπωλεία, από όπου μπορεί κανείς να το προμηθευτεί ή να το παραγγείλει.