Δέκα Χρόνια Διανοητικού Αποικισμού

Του Νίκου Λάιου*

Στις 23 Απριλίου του 2010 ανακοινώθηκε η προσφυγή της χώρας στον «μηχανισμό στήριξης» των ΔΝΤ, Ευρωπαϊκής Επιτροπής και ΕΚΤ. Η δεκαετία που ακολούθησε, δεν χαρακτηρίζεται μόνο από τη μαζική παραγωγή νόμων, δομών και θεσμών «κλειδώματος» της χώρας στο καθεστώς αποικίας χρέους. Χαρακτηρίζεται και από διεργασίες διαμόρφωσης των όρων αποδοχής αυτής της μεταμοντέρνας, υβριδικής, «εναλλακτικής» αποικιοποίησης.

Με τον όρο «διανοητικός αποικισμός» (mental colonization) συνοψίζονται οι διαδικασίες με τις οποίες μια κοινωνία τείνει να εσωτερικεύει την πεποίθηση ότι οι ιδέες και οι αξίες του αποικιοκράτη είναι εξ ορισμού υψηλότερου επιπέδου, πιο «σύγχρονες» και πιο προοδευτικές από τις δικές της, που τείνει να τις απορρίπτει ως «κατώτερες» και «καθυστερημένες». Οι αποικιοποιημένοι, έτσι, δεν πασχίζουν να προσαρμόζουν ιδέες και αξίες στη δική τους πραγματικότητα: Πασχίζουν να ζουν στις πραγματικότητες άλλων.

Ο «διανοητικός αποικισμός» δεν είναι, βέβαια, καινούριο φαινόμενο. Ξετυλιγόταν σε τεράστιες περιοχές του πλανήτη για πολλές δεκαετίες, στην περίοδο της «κλασικής» αποικιοκρατίας, αφήνοντας μέχρι σήμερα τραύματα βαριά κι ανεξίτηλα σε πάμπολλες πτυχές της ζωής των εθνών-κρατών, που γεννήθηκαν μέσα από τους αγώνες για ανεξαρτησία – συχνά τυπική, ανολοκλήρωτη. Από την άλλη πάλι, συγγενείς διεργασίες ξετυλίγονται αδιάκοπα στον τόπο, από την εποχή τής υπό ξένης προστασίας ίδρυσης του νεοελληνικού κράτους – στο πλαίσιο, δηλαδή, της έτσι κι αλλιώς διαχρονικής ιμπεριαλιστικής εξάρτησης της χώρας και της παρουσίας της στην αρένα της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης των τελευταίων 30 χρόνων. Θα μπορούσαμε, τελικά, να ξεμπερδεύαμε με κάτι του τύπου «Έχουμε γίνει Αμερικανοί», που καλώς είχε γράψει ο Γκυ Ντεμπόρ το 1985. Μόνο που, στις σημερινές συνθήκες, μένοντας σε αυτά δεν λέμε τίποτα καινούριο και χρήσιμο για την κατανόηση της ειδικής, μεταμοντέρνας σχέσης αποικιοκράτη-αποικιοκρατούμενου, που συνεπάγεται νέους βαθμούς και τρόπους απώλειας ανεξαρτησίας και κυριαρχίας: και όχι αποκλειστικά από τον αποικιοκράτη, αλλά και γενικότερα εξ αιτίας της εξάρτησης από αυτόν, αφού στην περίπτωση της χώρας μας παίζει ενεργό ρόλο και ο παράγοντας του επεκτατικού τουρκικού κράτους.

Ένα από τα ζητήματα, λοιπόν, που (θα έπρεπε να) έχει αναδείξει η δεκαετία που διανύσαμε, είναι κι αυτό της απο-αποικιοποίησης της συνείδησης, του σπασίματος αυτής της ειδικής, κεκαλυμμένης και βαθιάς σχέσης εξάρτησης, που διαπερνά οριζοντίως και καθέτως κοινωνικές τάξεις, ιδεολογίες, επιστημονικά πεδία, λειτουργήματα κ.ο.κ., ενσωματώνοντάς τα στους σχεδιασμούς του μεταμοντέρνου αποικιοκράτη, παρ’ όλα τα πανό, τις ντουντούκες και τις ατρόμητες πένες.

Μπροστά σε ένα τόσο κομβικό πρόβλημα, πρόβλημα μετάβασης και όχι ομφαλοσκόπησης, χρειάζεται να θυμόμαστε και τούτο: Ο υποτελείς, αποικιοκρατούμενοι λαοί, ποτέ δεν αποτέλεσαν ορθάνοιχτα πεδία άσκησης «διανοητικού αποικισμού», παθητικούς αποδέκτες και «αγαθιάρηδες» φορείς του. Αντιθέτως, κάθε άσκηση εξουσίας από πλευράς αποικιοκρατών συναντούσε πάντοτε την αντίσταση των αποικιοκρατούμενων. Η ιστορία δεν γράφεται κάποτε με μαύρο χρώμα, άλλοτε με κόκκινο και τέλος…

*Ο Νίκος Λάιος είναι κοινωνικός ανθρωπολόγος

Αναδημοσίευση συντετμημένης μορφής του αρχικού άρθρου, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Δρόμος της Αριστερεάς. Η πλήρης μορφή ΕΔΩ