Τα κειμήλια και το ιστορικό αρχειακό υλικό της Ι.Μ. Βαρνάκοβας

Της Αφροδίτης Παπαθανάση

Υλικό από το βιβλίο του Πέτρου ΚΑΛΟΝΑΡΟΥ.

Τον επόμενο χρόνο η Ελληνική δημοκρατία θα γιορτάσει τα 200 χρόνια της ελληνικής Επανάστασης, αποτείνοντας φόρο τιμής στους αγωνιστές και στην ιστορική παρακαταθήκη του 1821. Οι επετειακές εκδηλώσεις θα μας βρουν σε κλίμα δύσκολο, τα γεωστρατηγικά και εθνικά θέματα σε υψηλή ένταση, η κρίση της πανδημίας και της κλιματικής κρίσης, οι ανακολουθίες για το Κράτος Δίκαιου και η τελευταία, από μια σειρά κρίσεων χρεοκοπίας της Χώρας, τα αίτια της οποίας ακόμη δεν αντιμετωπίζουμε ικανά.

 Εμείς, στη Φωκίδα,  σε ένα μικρό τόπο με μεγάλη συμβολή στα γράμματα, τις τέχνες , τους αγώνες της Επανάστασης του 1821 και τις πληγές των μετά πολέμων, θα συμβάλουμε στον εθνικό επετειακό εορτασμό. Ένα κομμάτι μας, όμως θα λείπει. Έχει χαθεί «το μεγαλύτερο μέρος του αρχειακού υλικού της Μονής Βαρνάκοβας». 

Και αυτό θα θυμίζει μια γάγγραινα. Πως δυστυχώς, είμαστε ικανοί για μεγάλες παραλείψεις και λάθη. Διαλύσαμε αρχιτεκτονικά πόλεις, η Αθήνα το κλασσικό παράδειγμα. Δεν προστατέψαμε το περιβάλλον, δεν προνοήσαμε για την ορθή διαχείριση των πόρων μας, του μικρού πεδίου που ζούμε και μεγαλώνουμε. Δεν μαθαίνουμε όπως πρέπει γράμματα. Αφήσαμε εκτός προστασίας του Υπ. Πολιτισμού κειμήλια και αρχειακό υλικό, την παρακαταθήκη μας δηλαδή. 

Σε κοινοβουλευτική ερώτηση που κατατέθηκε από τους Βουλευές Αιτωλοακαρνανίας και Βοιωτίας του Κινήματος Αλλαγής, κ.κ. Δ. Κωνσταντόπουλο και Γ. Μουλκιώτη, τέθηκε προς του Υπ. Πολιτισμού το θέμα της καταγραφής των ιστορικών και θρησκευτικών κειμηλίων της Βαρνάκοβας. 

Η απάντηση του Υπουργείου, μας γνωρίζει ότι : «ότι, σύμφωνα με τη μοναστική αδελφότητα, το μεγαλύτερο μέρος του αρχειακού υλικού της Μονής είχε διασκορπιστεί πολύ πριν την μετεγκατάστασή της τη δεκαετία του 1990, ενώ η φωτιά της 29ης Ιανουαρίου 2017 κατέστρεψε μόνο το νεώτερο διοικητικό αρχείο και τη βιβλιοθήκη της Ιεράς Μονής. Ωστόσο, αναμένεται από πλευράς της μοναστικής αδελφότητας η παροχή στοιχείων και η συνεργασία της με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Φωκίδος για την τεκμηρίωση των εκκλησιαστικών κειμηλίων στην περιοχή ευθύνη της. Επιπλέον, μετά την πυρκαγιά του Ιανουαρίου 2017, κλιμάκιο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Φωκίδος παρέλαβε από το χώρο της Μονής όλα τα κινητά αρχιτεκτονικά μέληπου συνδέονται με το Καθολικό, προκειμένου να συντηρηθούν και να αποκατασταθούν. Η συντήρηση των αρχιτεκτονικών μελών έχει ενταχθεί στο Πρόγραμμα Δράσης του ΥΠΠΟΑ».

Διαβάζοντας την παραπάνω 356/ από 13.07.2020 απάντηση αναζήτησα εξ νέου υλικό για την Μονή, έχοντας πάντα κατά νου τις εκκλήσεις των προέδρων των Κοινοτήτων γύρω από την Βαρνάκοβα για την προστασία και καταγραφή της πολιτιστικής κληρονομίας της περιοχής. 

Για όσους δεν γνωρίζουμε, θα ήθελα, να δούμε τι μας καταθέτει το πολύτιμο βιβλίο του ΠΕΤΡΟΥ ΚΑΛΟΝΑΡΟΥ, έκδοση 1957 , Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΥΠΕΡΑΓΙΑΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ Η ΕΠΙΛΕΓΟΜΕΝΗ ΒΑΡΝΑΚΟΒΑ.

 Διαβάζουμε την καταγραφή κειμηλίων και αρχειακού, ιστορικού υλικού. 

Μεταφέρω αυτούσια σημεία του κειμένου του Π. Καλονάρου: 

Σελίδα 126 …

 «εκ των γλυπτών διακοσμήσεων του παλαιού ναού διεσώθησαν ελάχιστα, διότι τα πλείστα κατεστράφησαν κατά την ανατίναξιν, την γενομένην υπό των Τούρκων τω 1826,αλλά δε εχρησίμευσαν  ως οικοδομήσιμος ύλη του νέου ναού και, εντειχισθέντα, δεν είναι πλέον ορατά. Εκ των διασωθέντων γλυπτών, άξια μνείας είναι ελάχιστα και δη τα ακόλουθα:

• Τεμάχιον μαρμάρινον εκ παραστάτου θύρας, με κοσμήματα ανάγλυπτα, συνιστάμενα εκ κύκλων κατ αποστάσεις και δυνδεομένων δι ελικοειδών πλεγμάτων μεταξύ των…….,

• Μαρμάρινος αμφικιονίσμος, προερχόμενος εκ παραθύρου του παλαιού ναού……., 

• Τρία μικρά εκ λευκού μαρμάρου κιονόκρανα, ων το ωραιότερον ‘εχει μορφή κλάδου, με ελικτήν σπείραν προς το κάτω μέρος, στρεφόμενον δε υπό άβακος τετραγώνου….., 

• Τα λοιπά διασωθέντα ανάγλυφα, προερχόμενα προφανώς εκ του παλαιού μαρμάρινου εικονοστασίου, είναι τεθραυσμένα…., 

• Εκτός του ναού, ήτοι εν τινι κελλίω της νότιας πλευράς των συγκροτημάτων της Μονής υπάρχει ενετειχισμένον μικρόν τι ανάγλυφον, διαστάσεων 0,245Χ0,30 φέρον εις το μέσον ανισοσκελή σταυρόν…. , 

 Σελίδα 128 … 

«Άλλα αξιόλογα αντικείμενα τέχνης της Μονής Βαρνάκοβας είναι τα διάφορα μεταλλοτεχνήματα άτινα ανάγονται χρονολογικών από του τέλους του 17ου αιώνος, μέχρι των μέσων περίπου του 19ου αιώνος. Εκ τούτων αναφέρομεν μερικά κατ΄επιλογήν : 

• Δισκοπότηρον εξ ορειχάλκου επίχρυσον, προσφορά του επί Βενετοκρατίας ηγουμένου της Βαρνάκοβας Ιακώβου (1688).

• Αστερίσκοι, με την επιγραφήν : «Τον επινίκιον ύμνον» κλπ (1688).

• Δίσκος μετάλλινος με την επιγραφήν : «Λάβετε, φάγετε» κλπ και με χρονολογίαν 1688…..

• Δισκοπότηρον επίχρυσον μετά βάσεως, ειργασμένον εκκρουστικώς, προσφορά Δημητρίου Μπελέση (1708).

• Σταυρός χαλκούς, επάργυρος φέρων επί της μιας όψεως την Γέννησην του Χριστού, επί δε της ετέρας όψεως την Σταύρωσιν  και κατά τας γωνίας τα σύμβολα των Ευαγγελιστών (1737)…

• Κανδήλα αργυρά, φέρουσα επιγραφήν και χρονολογίαν  (1794)….

• Φωτοστέφανος αργυρούς, μετά στέμματος επίχρυσος, προσφορά προς την Παναγία της Βαρνάκοβας υπό Κωνσταντή Χουλιαρά (1795).

• Έτερος φωτοστέφανος αργυρούς μετ΄επιγραφής, προσφορά ιερέως Παπαπαποστόλου (1795).

• Χείρ αργυρά υπερφυσικού μεγέθους μετ΄επιγραφής, προσφορά Ιωάννου Καρά εκ χωρίου κάρυας (1795).

• Σταυρός χρυσούς κοκκωτός, διάλιθος, ύψους 0,32 μετά της εικόνας ρης γεννήσεως και της σταυρώσεως του Χριστού και με επιγραφήν, εξ ης φαίνεται ότι προσεφέρθη υπό του ιερέως Γαβριήλ εκ Χρυσοβίτσης, εφιλοτεχνήθη δε υπό Νικολάου Δαμιανού (1800).

•  Μέγας διάλιθος σταυρός, ύψους 0,52 μετά τριών μικρών φανών και σμάλτου…αναγόμενος εις τας αρχάς του 19ου αιώνος.

• Αγιαστήρα αργυρά, με την επιγραφήν, εξ ης δωρητής φέρεται ο Παρθένιος Ιερομόναχος (1800).

• Κανδηλία αρργυρά…..(1804).

• Λειψανοθήκη αργυρά, χρονολογούμενη από του 1805….

• Χαλκαργυρούν ποτήριον μετά Σλαυικής επιγραφής, της αυτής ως ανωτέρω εποχής.

• Αργυρούν δισκοπότηρον …(1806)

• Λειψανοθήκας αργυράς, προσφορά ηγουμένου Ιωαννικίου της Βαρνάκοβας (1818).

• Λειψανοθήκη αργυρά, χρονολογούμενη από του έτους 1806…..

• Τρεις έτεραι λειψανοθήκαι με ανάγλυφους παραστάσεις….

• Κύτιον Αγίου Αρτου και έτερον Αγίου Μύρου, χρονολογούμενα από των ετών 1845-1846.

• Μάχαιρα με επιγραφήν….(1819)

• Κάλυμμα Ευαγγελίου με επιγραφάς….(1835)

Εκτός των ανωτέρω μνημείων και κειμηλίων, τα οποία πάντα διασώζονται εντός του ναού του Καθολικού της Μονής, εις το γραφείον του ηγουμένου, υπάρχει Βιβλιοθήκη με διάφορα βιβλία παλαιότερα, εκκλησιαστικού, ιστορικού και φιλολογικού περιεχομένου, εξ ων μερικά, ικανώς ενδιαφέροντα, καθώς και το Αρχείον της Μονής, εις το οποίον περιλαμβάνονται αρκετά παλαία έγγραφα, τα αξιολογότερα των οποίων επλαισιώθηκαν και ετακτοποίθησαν, μερίμνη του συγγραφέως του παρόντος έργου, εναπόκεινται δε εις κοινήν θέαν των επισκεπτών της Μονής… 

Σελ 131… ΓΡΑΠΤΑΙ ΜΑΡΤΥΡΙΑΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ  – ΕΠΙΓΡΑΦΑΙ – ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ – ΕΓΓΡΑΦΑ

…..Τα εις το αρχείον της Μονής υπάρχοντα έγγραφα είναι πολλά και εκ τούτων τα παλαιότερα ανάγονται εις τους χρόνους της δευτέρας εν Ναυπάκτω Βενετοκρατίας (1687-1699), τα δε άλλα αναφέρονται εις τους χρόνους της δευτέρας Τουρκοκρατίας (1699-1821), την Ελληνικήν Επανάστασιν και την από της απελευθερώσεως μεταγενεστέραν εποχήν……

….κατά ταύτα, εις την πρώτην σειράν παρατίθενατι τα κείμενα τριών επιγραφών και εν συνέχεια τρία Χρονικά σημειώματα, σχέσιν έχοντα προς την ιστορία της Βαρνάκοβας….

• Κτητορική Επιγραφή της Βαρνακοβας (1077-1148) , 

Η ως άνω κτητορική επιγραφή ευρίσκεται εντός του ναού, του καθολικού της Μονής, και είναι ενετειχισμένη υπεράνω της θύρας….

• Επιτύμβιος επιγραφή αγγέλων Κομνηνών (1204-1254)

Η ανωτέρω επιτύμβιος επιγραφή, ως και η αμέσως επόμενη, μετ άλλων τινών τμημάτων ενεπίγραφων λίθων, ανευρέθησαν  το 1919, υπό του Α. Ορλάνδου, είναι δε αυτή εγγεγραμμένη επί λίθινης πλακός, αποτελούσης εξωτερικόν τμήμα λάρνακος…..

• Επιτύμβιος επιγραφή αγγέλων Κομνηνών (14ου αιώνος).
• Χρονικόν Σημείωμα α ΄ (απόγραφον Ρός)

• Χρονικόν Σημείωμα β ΄, εξ εγγράφου της Μονής χρονολογούμενου, από του έτους 1690…

• Ιταλικόν Χρονικόν σημείωμα γ΄, εκ του αυτού εγγράφου της Μονής, ως το προηγούμενον, έτους 1690,….
• Βενετικόν έγγραφον παραχωρήσεως οικίας (1689)

• -9. – 10. Έγγραφον Βενετικόν επί αναφοράς του ηγουμένου Ιακώβου (1690), (1693), (1696)

Οθωμανικά έγγραφα

Από αρίθμηση 11έως – 18. Σουλτανικόν Φιρμάνιον Μαχμούτ Α (1733), (1750), (1750), (1752), (1752), (1752), (1752), (1752), 

Από αρίθμηση 19 έως 20 Σουλτανικόν Φιρμάνιον Μουσταφά Γ (1755), (1766)

Αρίθμηση 21 και 23- Μουρασελές του Ιεροδικαστού Λιδωρικίου (1749)

Αρίθμηση 22-24-25-27-28-29 Χοτζέτι του  Ιεροδικαστού Λιδωρικίου (1752), (1759), (1759), (1765), (1771), (1788).

Αρίθμηση  26. – Ταπί (τίτλος κυριότητος αγοραπωλησίας του Τσιφλικιού Πλάτανος υπό της Μονής Βαρνάκοβας (1765)

Σελ.182  ΛΑ’ Τέταρτη Σειρά: ΄Εγγραφα μετεγενέστερα ελληνικά της δευτέρας Τουρκοκρατίας και των μετ αυτήν χρόνων. Τα περιουσιακά στοιχεία της Βαρνάκοβας,…. Αι θυσίαι της Μονής κατά τον Ιερόν Αγώνα του 1821.

• Πατριαρχικόν Σιγίλλιον (1759)

• Ομόλογον πωλητήριον του έτους 1783

• Προσωρινή εξοφλητική απόδειξις Εξάρχου (1789)

• Επιστολή του Πατριαρχικού Εξάρχου (1808)

• Επιστολή Επισκόπου Λιδωρικίου (1808)

• Πατριαρχική εξοφλητική απόδειξις (1809).

• Μπουγιουρδί του Αλή Πασά (1815)

• Επιστολή Δημογεροντίας Λιδωρικίου (1824)

• Επιστολή Διοικητού Ταιγανίου Ρωσσίας (1826)

• Επιστολή του οπλαρχηγού Σαφάκα, εκ Βαρνάκοβας (1827)

• Δίπλωμα απονομής παρασήμου εις τον ηγούμενον Κοσμάν (1838)

• Δίπλωμα απονομής αργυρού νομισματοσήμου εις τον πρώην ηγούμενον, Κοσμάν (1844).

Εύχομαι, ποτέ ξανά σε καμιά περιοχή της Χώρας και για κανένα Μνημείο ή Ιστορικό Αρχείο να μην βρεθούμε στη θέση να αναζητούμε, εν μέσω πυρκαγιών και φυσικών καταστροφών, κειμήλια, αρχεία, Μνημεία. 

Υγεία, δύναμη και σύνεση σε μια δύσκολη εποχή που φέτος θα γιορτάσουμε Δεκαπενταύγουστο.