Προκλήσεις και προοπτικές στην ένταξη των ατόμων με ψυχοκοινωνικές δυσκολίες στην κοινότητα

Η Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακκελαρόπουλος  ιδρύθηκε το 1986 από τον καθηγητή Παιδοψυχιατρικής, Παναγιώτη Σακελλαρόπουλο και την ομάδα συνεργατών του που εμπνευσμένη από το πνεύμα της Κοινωνικής – Κοινοτικής Ψυχιατρικής άρχισε να εργάζεται για την ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα, από τη δεκαετία του 1960.

Η θεσμική ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα  ξεκίνησε στη δεκαετία του ‘80 και στόχο είχε την αποασυλοποίηση χρόνιων ασθενών και την κατάργηση των Ψυχιατρικών Νοσοκομείων. Στα πλαίσια της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης έμφαση δίνεται στην πρωτοβάθμια  περίθαλψη, την πρόληψη και την ενημέρωση της κοινότητας για την ψυχική νόσο.  Με τον όρο ψυχοκοινωνική αποκατάσταση εννοούμε ένα σύνολο παρεμβάσεων με στόχο την όσο το δυνατόν αυτόνομη διαβίωση των ασθενών στην κοινότητα. Οι παρεμβάσεις αυτές  είναι ποικίλες όπως θεραπευτικές παρεμβάσεις, συμμετοχή σε πρόγραμμα προ – επαγγελματικής κατάρτισης, εκπαίδευση σε κοινωνικές δεξιότητες και ένταξη των ενοίκων σε υποστηρικτικά προγράμματα, όπως οι θεραπείες μέσω Τέχνης, ο χορός και η γυμναστική. Οι Μονάδες Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης στο Νομό Φωκίδας περιλαμβάνουν το Οικοτροφείο Ατόμων με Βαριά Νοητική Υστέρηση «Ευρύκλεια», έξι (6) Προστατευόμενα Διαμερίσματα και δύο (2) Διαμερίσματα Δορυφόρους του Οικοτροφείου.

Το παραπάνω έργο που σύντομα με δύο γραμμές περιγράψαμε είναι απαιτητικό και πολλές φορές περίπλοκο. Η ένταξη στην κοινότητα ανθρώπων που για χρόνια παρέμειναν έγκλειστοι σε ένα άσυλο ή που για χρόνια δεν είχαν την φροντίδα και την περίθαλψη που χρειάζονταν, εμπεριέχει πολλές προκλήσεις. Οι άνθρωποι αυτοί σε αρκετές περιπτώσεις υπολείπονται κοινωνικών και ατομικών δεξιοτήτων, είτε γιατί κανείς δεν τους τις δίδαξε, είτε γιατί λόγω του χρόνιου εγκλεισμού, οι δεξιότητες αυτές «ξεχάστηκαν». Με την ένταξη τους στις Μονάδες ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης η πολυκλαδική ομάδα, που αποτελείται από ψυχιάτρους, ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς, λογοθεραπευτές, νοσηλευτές και θεραπευτές γενικών καθηκόντων, προσπαθεί να τους μάθει πώς να φροντίζουν την ατομική τους υγιεινή και την εμφάνιση τους, πώς  να αλληλεπιδρούν με την τοπική αγορά ψωνίζοντας στα τοπικά καταστήματα, πώς να αλληλεπιδρούν σε ένα χώρο εστίασης π.χ. καφενείο ή εστιατόριο. 

Η διαδικασία αυτή είναι πολύχρονη και διαφορετική, εξαρτώμενη από τις ανάγκες του κάθε ανθρώπου. Ενδεχομένως κακώς μαθημένες συμπεριφορές όπως η επαιτεία, τα ψέματα ή η έλλειψη φροντίδας της ατομικής υγιεινής, να χρειαστούν πολύ καιρό για να αποβληθούν ή να βελτιωθούν. Αυτές όλες οι συμπεριφορές  αποτελούν ίσως και ένα τρόπο που ο κάθε ασθενής έχει μάθει από την ατομική του ιστορία τι σημαίνει το «σχετίζεσαι με τον άλλο», ένας τρόπος να μπορέσουν να ανοίξουν μια κουβέντα, να έρθουν σε επαφή, να γίνουν συμπαθείς. Αυτή η διαδικασία έχει πολλές παραμέτρους ψυχολογικές και κοινωνικές. Τα δευτερογενή οφέλη μίας τέτοιας συμπεριφοράς επίσης δεν είναι αμελητέα, κερδίζουν το τσιγάρο, τον καφέ, την κουβέντα, τη συμπάθεια, την αλληλεπίδραση. 

Στόχος της ψυχοκοινωνικής ένταξης των ασθενών είναι να τους μάθουμε πώς να σχετίζονται με ένα υγιή τρόπο με τους άλλους μέσα στα κοινωνικά αποδεκτά πλαίσια. Οι θεραπευτές συχνά συνοδεύουν τους ασθενείς στις εξόδους, στα ψώνια, στις δημόσιες υπηρεσίες, στα μαγαζιά. Η συμπεριφορά τους αποτελεί ένα πρότυπο κοινωνικά αποδεκτής συμπεριφοράς, ένα παράδειγμα προς μίμηση. 

Μέσα από αυτή την αλληλεπίδραση μεταξύ των ασθενών και της τοπικής κοινότητας, δεν ωφελούνται όμως μόνο οι ασθενείς αλλά και η ίδια η κοινότητα, καθώς  σε ένα βαθμό ‘εκπαιδεύεται’ σε θέματα ψυχικής υγείας. Αυτό ονομάζεται Αγωγή Κοινότητας, η οποία έχει ως στόχο την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση της τοπικής κοινότητας για την καταπολέμηση του κοινωνικού στίγματος και των προκαταλήψεων. Ουσιαστικά η αμεσότητα που προσφέρει η καθημερινή επαφή των ατόμων με ψυχοκοινωνικά προβλήματα με καταστήματα και ανθρώπους της πόλης, δημιουργεί το έδαφος για να αναπτυχθεί η αποδοχή απέναντι στην ψυχική ιδιαιτερότητα και συμβάλλει στην ομαλή ένταξή τους στην κοινωνία. Σημαντικό ρόλο στην αποτελεσματικότητα του έργου της ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης παίζει και η στάση των ανθρώπων που σε καθημερινή βάση σχετίζονται, αλληλεπιδρούν, εξυπηρετούν τον ασθενή, στο καφενείο, το φούρνο και την τράπεζα. Η διαδικασία αυτή αποτελεί μια άτυπη μορφή εκπαίδευσης της κοινότητας πάνω στην ψυχική υγεία. 

Σε ευρύτερο επίπεδο η Αγωγή Κοινότητας επιτυγχάνεται με τη συμμετοχή των ασθενών σε εκδηλώσεις και δράσεις της τοπικής κοινότητας, όπως πολιτιστικές και καλλιτεχνικές, αλλά και με τη συνεργασία των Μονάδων Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης με άλλους φορείς συμμετέχοντας σε προγράμματα τους. Η ενεργή παρουσία και εμπλοκή των ενοίκων σε δρώμενα του τόπου, τους δίνει την ευκαιρία να ενισχύσουν τις κοινωνικές τους δεξιότητες και να αλληλεπιδράσουν με υγιή τρόπο με την κοινωνία, ενισχύοντας έτσι την πιο ομαλή ένταξή και αποδοχή τους. Παράλληλα όμως δίνεται και η ευκαιρία στην κοινότητα να έρθει πιο κοντά τους, σε ένα πλαίσιο συνεργασίας και δημιουργικότητας. 

Το τελικό στάδιο της ψυχοκοινωνικής επανένταξης των ασθενών στον κοινωνικό ιστό, αποτελεί η εργασιακή τους αποκατάσταση. Τα Προγράμματα Προεπαγγελματικής και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης της ΕΚΨ Π. Σακελλαρόπουλος, στοχεύουν τόσο στην εκπαίδευση και εκμάθηση επαγγελματικών δεξιοτήτων, όσο και στην προετοιμασία τους για ένταξη σε υποστηριζόμενο πλαίσιο εργασίας. Η υποστηριζόμενη εργασία είναι ένα ασφαλές περιβάλλον για ανθρώπους με ψυχοκοινωνικά  προβλήματα, καθώς τους δίνει τη δυνατότητα να έρθουν σε επαφή με την αγορά εργασίας, έχοντας ταυτόχρονα κατανόηση και υποστήριξη απέναντι στις ανάγκες τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Κοι.Σ.Π.Ε. Φωκίδας «Γιάννης Βολίκας», ο οποίος έχει ως βασικό στόχο  την κοινωνική ενσωμάτωση και την επαγγελματική ένταξη των ατόμων με ψυχοκοινωνικά προβλήματα, μέσω της ανάπτυξης εμπορικών δραστηριοτήτων, και όχι μόνο, συμβάλλοντας με αυτό τον τρόπο στην θεραπεία τους και την οικονομική τους αυτάρκεια. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα και τη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων προς τις ευπαθείς κοινωνικές ομάδες και την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. 

Η αποδοχή της διαφορετικότητας, ο σεβασμός και η ισότιμη αντιμετώπιση είναι οι βασικοί πυλώνες της ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης, η οποία για να επιτευχθεί χρειάζεται μια κοινωνία ευαισθητοποιημένη, ανοιχτή, ενημερωμένη. Μόνο τότε ο άνθρωπος με ψυχοκοινωνικά προβλήματα θα αισθανθεί ισότιμο μέλος της, χωρίς προκαταλήψεις, χωρίς διακρίσεις.

Χατζοπούλου Ελένη – Ψυχολόγος MSc 

Μαχαιρά Κωνσταντίνα –Ψυχολόγος

Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος