Παιδική επιθετικότητα και τι σημαίνει: Ο ρόλος των γονέων.

Γράφει η Στέλλα Βαγενά, Ψυχολόγος, Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος

Με τον όρο επιθετικότητα αναφερόμαστε σε συμπεριφορές που έχουν ως στόχο να βλάψουν κάποιον ή να καταστρέψουν κάτι. Η εκδήλωση μιας επιθετικής συμπεριφοράς, ωστόσο, εκ μέρους του παιδιού συχνά δεν έχει τέτοιο σκοπό. Δεν είναι λίγες οι φορές που γονείς και εκπαιδευτικοί πασχίζουν να διερευνήσουν την αιτία των επιθετικών στάσεων των παιδιών και να αποκωδικοποιήσουν το βαθύτερο συναίσθημα που κρύβεται πίσω από μια επιθετική εικόνα, πίσω από ένα επιθετικό και διαρκώς θυμωμένο παιδί. «Γιατί το παιδί μου χτυπάει τα άλλα παιδιά;» «Για ποιον λόγο φωνάζει και σπάει αντικείμενα;»

Η επιθετικότητα είναι δυνατό να αντιμετωπιστεί ως μια αυθύπαρκτη ιδιότητα της ανθρώπινης φύσης, συνυφασμένη με τις εκδηλώσεις των παιδιών κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης και της εξέλιξης τους. Θα λέγαμε ότι είναι ένα φυσικό και αναπόσπαστο χαρακτηριστικό της διαδικασίας κοινωνικοποίησης του παιδιού, το οποίο απαντάται στα περισσότερα αναπτυξιακά του ορόσημα με πολλές και διαφορετικές εκφάνσεις. Κάτω από αυτό το πρίσμα, ένα μέρος της επιθετικότητας μπορεί να έχει ευεργετικές προεκτάσεις και ωφέλιμα αποτελέσματα στην εξελικτική πορεία και τη συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού, το οποίο δοκιμάζει τόσο τα δικά του όρια όσο και τα όρια των γύρω του. Έτσι, αντιλαμβάνεται το ρόλο που το ίδιο διαδραματίζει στο οικογενειακό και στο κοινωνικό-σχολικό περιβάλλον, εδραιώνοντας ταυτόχρονα τη θέση του.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν ένα παιδί είναι υπερβολικά επιθετικό και οι εκδηλώσεις αυτές τείνουν να επιμένουν σε διάρκεια; Σε τέτοιες περιπτώσεις η εμφάνιση της επιθετικότητας είναι πιθανό να συνδέεται με τις επιδράσεις των περιβαλλοντικών και των κοινωνικών προτύπων του παιδιού. Τα παιδιά έχουν την τάση να μιμούνται τους «σημαντικούς άλλους», δηλαδή γονείς, συγγενείς και κηδεμόνες τους και να αναπαράγουν τις συμπεριφορές τους.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο η εκδήλωση επιθετικότητας εκ μέρους του κοινωνικού περίγυρου του παιδιού είναι δυνατό να πυροδοτήσει και την επιθετικότητα των νεότερων μελών του οικογενειακού συστήματος. Συνεπώς, διαμάχες και έντονες συγκρούσεις στο οικογενειακό πλαίσιο μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί εξωτερικεύει το συναίσθημα του στα διάφορα πεδία λειτουργίας του. Επιπροσθέτως, ιδιαίτερα αυστηρές, άκαμπτες ή τιμωρητικές πρακτικές που κάποιες φορές εφαρμόζονται από τους γονείς στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών είναι πιθανό να φέρουν αντίθετα αποτελέσματα και να προκαλέσουν την αντιδραστική συμπεριφορά του παιδιού, το οποίο παλεύει να βρει τη θέση του και να ακουστεί από την υπόλοιπη οικογένεια.

Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί ότι η επιθετικότητα θα είναι ωφέλιμο να ειδωθεί ως η κορυφή ενός παγόβουνου, ως ένα σύμπτωμα πίσω από το οποίο κρύβονται τα αποσιωπημένα συναισθήματα και οι παραγκωνισμένες ανάγκες του παιδιού. Κάτω από αυτήν την προσέγγιση, το παιδί επιλέγει ασυνείδητα να επικοινωνήσει με τον δικό του τρόπο το άγχος, το θυμό ή και τη θλίψη του. Άλλωστε, τα παιδιά εκδηλώνουν τα συναισθήματα και τις επιθυμίες τους διαφορετικά απ’ ότι οι ενήλικες, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει στην παρερμηνεία των εκδηλώσεων αυτών από την πλευρά των γονέων.

Ως αποτέλεσμα, οι γονείς συχνά αποτυγχάνουν να αποκωδικοποιήσουν την ανάγκη του παιδιού και δείχνουν να μην το «ακούνε». Έτσι, τα δυσάρεστα αυτά συναισθήματα εξωτερικεύονται με έναν μη λεκτικό τρόπο, δηλαδή με μια έντονα επιθετική στάση, με μια έκρηξη θυμού ή με μια βίαιη συμπεριφορά. Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε ότι τα επιθετικά παιδιά είναι τα ίδια γεμάτα άγχος και απογοητεύσεις, αφού η δυσφορία που βιώνουν είναι η πραγματική αιτία των εκδηλώσεων αυτών. Η επιθετικότητα που εμφανίζουν, ωστόσο, έχει ως απόρροια την περαιτέρω περιθωριοποίηση τους, η οποία πυροδοτεί από την αρχή τις βίαιες και οργισμένες συμπεριφορές τους. Δημιουργείται, έτσι, ένας φαύλος κύκλος, μέσα στον οποίο τα «επιθετικά» παιδιά εγκλωβίζονται επαναλαμβάνοντας τις ίδιες μη λειτουργικές αντιδράσεις.

Τι μπορούν, λοιπόν, να κάνουν οι γονείς για να βοηθήσουν το παιδί τους να απεγκλωβιστεί από αυτόν τον κύκλο επιθετικότητας; Ιδιαίτερα ωφέλιμη θα ήταν η προσπάθεια των «σημαντικών άλλων», δηλαδή των γονέων και των κηδεμόνων του παιδιού να αποκωδικοποιήσουν και στη συνέχεια να νοηματοδοτήσουν την επιθετική συμπεριφορά του. Η διερεύνηση του χώρου και του χρόνου που μια τέτοιου είδους στάση εκδηλώνεται θα μπορούσε να προσφέρει απαντήσεις σχετικά με τους προβληματισμούς του παιδιού, οι οποίοι καλύπτονται από αυτές τις ηχηρές αντιδράσεις.

Πού και πότε εμφανίζεται αυτή η επιθετική συμπεριφορά; Εκδηλώνεται μόνο σε ένα πλαίσιο ή μήπως σε περιόδους μετάβασης; Υπάρχουν συγκεκριμένοι παράγοντες πρόκλησης; Σε κάθε περίπτωση ένα υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον, έτοιμο να αφουγκραστεί την ανάγκη του παιδιού και πρόθυμο να αγκαλιάσει ακόμα και τις μη αποδεκτές συμπεριφορές του, θα απαλύνει τον θυμό και θα κατευνάσει την επίθεση.

Η Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος με την ανάπτυξη των      παιδοψυχιατρικών υπηρεσιών παρέχει δωρεάν υπηρεσίες διάγνωσης, αξιολόγησης και ψυχολογικής, ψυχοθεραπευτικής αντιμετώπισης σε παιδιά, εφήβους και στις οικογένειες τους. Στόχο του προγράμματος αποτελεί η ολιστική προσέγγιση και αντιμετώπιση ψυχολογικών, μαθησιακών και αναπτυξιακών δυσκολιών, όπως και η παρέμβαση σε ζητήματα ένταξης και προσαρμογής τόσο στο σχολικό, όσο και στο κοινωνικό πλαίσιο. Βασικός σκοπός των παιδοψυχιατρικών υπηρεσιών είναι η πλαισίωση και του οικογενειακού περιβάλλοντος αλλά και η συνεργασία με το σχολείο, ώστε η παρέμβαση να είναι πολυεπίπεδη και αποτελεσματικότερη.

Ας ακούσουμε το μήνυμα που μας στέλνουν τα παιδιά μας κι ας αποδεχτούμε ακόμα και τις λιγότερο φωτεινές πλευρές τους…