Φροντίζοντας  τους φροντιστές..

Αντωνάκη Αικατερίνη – Βαρβάρα, Ψυχολόγος, Πρόγραμμα Ολοκληρωμένης Κοινοτικής Φροντίδας, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ν. Φωκίδας

Με τον όρο φροντίδα αναφερόμαστε σε συμπεριφορές που επιδιώκουν τη βελτίωση ποιότητας ζωής των ατόμων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες, οι οποίες τους εμποδίζουν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της καθημερινότητας. Τα άτομα αυτά μπορεί να είναι ηλικιωμένοι που δε μπορούν να αυτοεξυπηρετηθούν, άτομα με χρόνια πάθηση ή με κάποιου είδους αναπηρία, καθώς επίσης και άτομα με ψυχοκοινωνικές δυσκολίες τα οποία χρήζουν καθημερινής φροντίδας.

Πίσω λοιπόν από κάθε άτομο που αντιμετωπίζει οποιαδήποτε τέτοιου είδους δυσκολία, κρύβεται ένας φροντιστής…

Φροντιστής είναι το πρόσωπο το οποίο προσφέρει μη αμειβόμενες υποστηρικτικές υπηρεσίες στα άτομα αυτά, τόσο σε πρακτικό όσο και σε συναισθηματικό επίπεδο. Τον ρόλο αυτό καλείται συνήθως να αναλάβει ένα μέλος της οικογένειας, ένας σύντροφος, ένα φιλικό πρόσωπο και γενικότερα οποιοσδήποτε δύναται και επιθυμεί να φροντίσει το άτομο που έχει ανάγκη.

Μέσα από αυτό τον ρόλο ο φροντιστής λαμβάνει ηθική ικανοποίηση νιώθοντας ότι προσφέρει. Η συνεισφορά του αυτή δίνει ένα βαθύτερο νόημα στη ζωή του και αξία στις ανθρώπινες σχέσεις, καθώς προσφέροντας βιώνει ένα αίσθημα συναισθηματικής πληρότητας για την αφοσίωσή του στο άτομο που φροντίζει. Αυτό συμβαίνει διότι το άτομο εισπράττει αγάπη, σεβασμό και αναγνώριση από τον λήπτη φροντίδας, καθώς επίσης και εσωτερική ικανοποίηση όταν βελτιώνει τις συνθήκες ζωής ενός αγαπημένου του προσώπου. Ταυτόχρονα ο ίδιος αισθάνεται ότι διαδραματίζει έναν χρήσιμο και σημαντικό ρόλο για το επιβαρυμένο άτομο, λειτουργώντας έτσι και ως πρότυπο για το ευρύτερο κοινωνικό του πλαίσιο, μέσω του αξιέπαινου έργου του.

Ωστόσο, παρά τον αξιοθαύμαστο ρόλο του φροντιστή, η υπερπροσπάθεια και η αφοσίωση στην ιδιότητα αυτή μπορεί να οδηγήσει στην συναισθηματική και ψυχική εξουθένωση. Κατ’ αυτόν τον τρόπο,  το άτομο που παρέχει φροντίδα συχνά ξεχνά να φροντίσει τον ίδιο του τον εαυτό, παραγκωνίζοντας τις δικές του επιθυμίες και ανάγκες. Το γεγονός αυτό έχει ως απόρροια να θέτει τον εαυτό του σε δεύτερη μοίρα και να παύει να πρωταγωνιστεί στην ίδια του τη ζωή. Νιώθει έτσι εγκλωβισμένος σε μια συνθήκη που δεν επέλεξε και δεν δύναται να ελέγξει.

Συνεπώς κατακλύζεται από συναισθήματα απόγνωσης ματαίωσης και θλίψης. Καθημερινά επωμίζεται έναν μεγάλο όγκο υποχρεώσεων και ευθυνών, οι οποίες τον εξαντλούν και τις οποίες δυσκολεύεται να διεκπεραιώσει, με αποτέλεσμα να αντιλαμβάνεται τις προσπάθειές του ως άκαρπες, πόσο μάλλον όταν η πορεία του φροντιζόμενου δεν έχει θετική έκβαση. Δοκιμάζοντας τις απογοητεύσεις αυτές θυμώνει με τον εαυτό του , μη νιώθοντας επαρκής και με τους οικείους του, οι οποίοι συχνά επαναπαύονται στην προσφορά του φροντιστή.  Επιπροσθέτως, απομονώνεται  από το οικογενειακό και φιλικό του περιβάλλον, όντας προσηλωμένος στην φροντίδα που παρέχει, με συνέπεια να νιώθει μόνος και αβοήθητος. Πέραν όμως από την παραμέληση των κοινωνικών του αναγκών, συχνά η συνθήκη αυτή επηρεάζει την οικονομική κατάσταση του ατόμου, καθώς το ίδιο διοχετεύει όλη την ενέργεια και τα αποθέματα του στην κάλυψη των αναγκών του ανθρώπου που το χρειάζεται.

Θα λέγαμε λοιπόν ότι ο φροντιστής είναι σαν να βρίσκεται σε μια θάλασσα ανάμεικτων συναισθημάτων. Καθώς κολυμπά νιώθει το ευνοϊκό ρεύμα της αγάπης του ανθρώπου που βοηθά, αλλά παράλληλα χτυπιέται από κύματα απογοήτευσης, λύπης και θυμού. Τα κύματα των αρνητικών αυτών  συναισθημάτων κάνουν το άτομο να χάνει σταδιακά το σθένος του, με κίνδυνο να εκδηλώσει συμπτώματα κατάθλιψης και να γίνει ο ίδιος «ασθενής».

 Πως μπορεί, λοιπόν, να απεγκλωβιστεί ένας φροντιστής από όλα αυτά τα δυσφορικά συναισθήματα?

Η αποφυγή της ταύτισης του φροντιστή με τον φροντιζόμενο θα ήταν ένα ιδιαίτερα σημαντικό βήμα, προκειμένου το άτομο να αντιληφθεί το πέρας του ρόλου του και να δώσει προτεραιότητα στη φροντίδα του εαυτού του. Το άτομο αφιερώνοντας χρόνο στον εαυτό του και βρίσκοντας διεξόδους,  θα έχει τη δυνατότητα να ανακουφιστεί από το φορτίο που φέρει η ιδιότητα του. Θα ήταν βοηθητικό να διατηρήσει τις προσωπικές του σχέσεις και τις κοινωνικές του συναναστροφές, έτσι ώστε να μην επιβαρύνεται από μοναχικά συναισθήματα και να κατορθώνει να αντλεί ευχαρίστηση μέσω της αλληλεπίδρασης με τους αγαπημένους του.

Η ενασχόληση με δραστηριότητες που τον ικανοποιούν θα βοηθούσε εξίσου στην αποφόρτιση του (πχ περίπατος, άθληση). Επιπλέον θα ήταν πολύ χρήσιμη η αξιοποίηση όλων των διαθέσιμων πηγών βοήθειας και η εμπλοκή ολόκληρης της οικογένειας στον σχεδιασμό και στην παροχή της φροντίδας, ώστε ο φροντιστής  να μην επωμίζεται   την αποκλειστική ευθύνη και να έχει την ευκαιρία να αναζητήσει περιόδους ξεκούρασης. Τέλος, κρίνεται απαραίτητο να σημειωθεί ότι όταν στερεύουν τα σωματικά και ψυχικά αποθέματα του ατόμου, η πιο ουσιαστική πηγή βοήθειας είναι η αναζήτηση υποστήριξης από έναν ειδικό ψυχικής υγείας, προκειμένου να εκφράσει τα συναισθήματα του χωρίς ενοχή, να εκτονώσει την ψυχική του κόπωση και να επαναξιολογήσει τις προτεραιότητες του .

Η Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος στο πλαίσιο του Προγράμματος «Ολοκληρωμένη Κοινοτική Θεραπεία» παρέχει δωρεάν υπηρεσίες διάγνωσης, εκτίμησης, αξιολόγησης και θεραπευτικής αντιμετώπισης σε άτομα με ψυχοκοινωνικές δυσκολίες καθώς και στις οικογένειές τους που έχουν αναλάβει το δύσκολο έργο της φροντίδας τους. 

 Στόχο του Προγράμματος αποτελεί η άμεση παρέμβαση και η αντιμετώπιση ψυχολογικών – ψυχιατρικών δυσκολιών καθώς και η ένταξη στο κοινωνικό πλαίσιο. Οι υπηρεσίες παρέχονται κατ’ οίκον, στα Περιφερειακά Ιατρεία, στα Κέντρα Υγείας και στα γραφεία της Κινητής Μονάδας Φωκίδας που εδρεύουν  στην  Άμφισσα, διευκολύνοντας έτσι τους πολίτες να έχουν πρόσβαση σε αυτές. 

Η θεραπευτική ομάδα αποτελείται από  ψυχίατρο, ψυχολόγο, κοινωνικό λειτουργό και  νοσηλευτή. Βασικός σκοπός είναι η αποφυγή εισαγωγών και νοσηλειών των ατόμων με σοβαρές ψυχικές διαταραχές μέσω της έγκαιρης παρέμβασης  και της διασφάλισης  της συνέχειας στη θεραπεία. 

Παράλληλα, στο πλαίσιο του προγράμματος διεξάγονται δράσεις πρόληψης με σκοπό την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση της κοινότητας σε θέματα που αφορούν στην ψυχική υγεία.

Ας επιτρέψουμε, λοιπόν, στον εαυτό μας να παραμένουμε βοηθητικοί αλλά ταυτόχρονα ψύχραιμοι σε δύσκολες καταστάσεις, χωρίς ωστόσο να μετατρεπόμαστε σε υπεράνθρωπο…