«Φροντίζοντας εμάς, φροντίζουμε τους άλλους»

Δημήτριος Φουσέκης, Ψυχολόγος, ΕΚΨ Π. Σακελλαρόπουλος.

Η έννοια της αυτο-φροντίδας εδράζεται κεντρικά πάνω στην καλλιέργεια της ψυχικής ανθεκτικότητας. Η ανθεκτικότητα αποκτάται, με την καθημερινή εφαρμογή συγκεκριμένων συνηθειών, οι οποίες μας επιτρέπουν να προσαρμοζόμαστε σε αντίξοες συνθήκες. Προκειμένου λοιπόν να κερδηθεί η διανοητική και συναισθηματική ευελιξία, που θα μας επιτρέψει να προσαρμοστούμε με όσο το δυνατόν λιγότερες απώλειες, καίριας σημασίας αποδεικνύεται η αποφυγή οικοδομήσεως δυσλειτουργικών νοοτροπιών. 

Αναπόφευκτα, στην πάλη με τις αντιξοότητες, υφιστάμεθα απώλειες ψυχικών πόρων (π.χ. η υπομονή, η συγκέντρωση ή η ηρεμία) κι αυτό δεν πρέπει να μας αποκαρδιώνει· η υιοθέτηση νοοτροπιών, όμως, όπως αυτή του θύματος φθείρει εκ θεμελίων τις πιθανότητές μας να ξεφύγουμε από τον ιστό που πλέκουμε οι ίδιοι γύρω από εμάς. Πιο συγκεκριμένα, επαναλαμβάνοντας στον εαυτό μας δηλώσεις όπως «Τίποτα δεν πηγαίνει καλά και δεν ξέρω τί θα γίνει», περιορίζουμε τον εαυτό μας στην θέση της αναμονής και της απώλειας πρωτοβουλίας, πράγμα που σε βάθος χρόνου οδηγεί σε μία διανοητική παράλυση, κάνοντάς μας ακόμα πιο ευάλωτους στον φόβο και την αβοηθησία. Επομένως, ένα πρώτο βήμα για την κατάκτηση της ανθεκτικότητας είναι η ανάκτηση του θάρρους κι ο σχεδιασμός των προτεραιοτήτων μας. Θέτοντας σαφείς προτεραιότητες και μην αφήνοντας τον δισταγμό ή την ασάφεια να κάμψει την αποφασιστικότητά μας, καταφέρνουμε να ανακτήσουμε τον έλεγχο της ζωής μας, ενισχύοντας μέσα μας την «εσωτερική θέση ελέγχου», δηλαδή, την αίσθηση του ότι έχουμε τον έλεγχο των πραγμάτων.

Πιο σχηματικά, μπορούμε να χωρίσουμε την αυτό-φροντίδα σε έξι τομείς:

1. Σώμα: η ξεκούραση, η άθληση κι η σωστή αναπνοή λειτουργούν συμπληρωματικώς στην προσπάθειά μας να αντιμετωπίσουμε τις αντιξοότητες.

2. Πνεύμα: η ενασχόληση με την Φύση και την θρησκευτικότητα φέρνει τον άνθρωπο κοντά στην συνειδητοποίηση, πως η ζωή διέπεται από αναλλοίωτους κανόνες, πράγμα που, βλέποντας τα πράγματα από πιο ψηλά, κάνει τα μικρά και «γήινα» ζητήματα να χάνουν την σοβαρότητα κι επικινδυνότητα που εμφανίζονται να έχουν.

3. Κοινωνικές σχέσεις: η ειλικρινής επικοινωνία επιτρέπει το μοίρασμα ανησυχιών κι ελαφρύνει το συναισθηματικό βάρος των αντιξοοτήτων. Επίσης, η προσφορά βοηθείας αυξάνει το κοινωνικό κεφάλαιό μας (δηλ. την δυνατότητα να βασιστεί κάποιος στην αλληλοϋποστήριξη εντός μίας κοινωνίας), ενώ η οριοθέτησή μας (δηλ. το να μην δεχόμαστε να παραβιάζονται τα προσωπικά μας όρια σε κάποια ζωτικής για εμάς σημασίας ζητήματα) δεν επιτρέπει σε κακόβουλες προσωπικές επιθέσεις/συμπεριφορές να «μολύνει» συναισθηματικά τους ψυχικούς μας πόρους.

4. Επεξεργασία συναισθημάτων: η ενασχόληση με την Τέχνη δίδει μία δημιουργική δίοδο στην πίεση, δημιουργώντας κάποιο έργο. Αυτό ενισχύει την αίσθηση του ότι φέρνουμε κάτι καινούριο στον κόσμο- πως δώσαμε μια χειροπιαστή μορφή στα συναισθήματα. Αυτό ελαττώνει τον φόβο και την παράλυση μπροστά στο τρομακτικό βάρος που φαντάζουν να έχουν αυτά και τους αφαιρούν την παντοδυναμία που καταπιέζει την διάθεση και την πρωτοβουλία μας. Εάν απεικονίσουμε την ψυχική δυσφορία ως μία ψυχική δηλητηρίαση, τότε, η επεξεργασία των τοξικών συναισθημάτων κι η αποβολή τους μέσω της καλλιτεχνικής εργασίας φέρνει την μετουσίωση και την μετατροπή τους σε μάθημα υπερπήδησής τους.

5. Η διανοητική διεύρυνση: παρατηρώντας τις σκέψεις που μας αποτρέπουν από το να βελτιώσουμε τις συνθήκες της ζωής μας, κάνουμε το πρώτο βήμα προς την διανοητική απελευθέρωση. Η σκέψη ακολουθεί κάποια πρότυπα, τα οποία μοιάζουν με μονοπάτια, των οποίων την πορεία κατά βάθος γνωρίζουμε- και που άλλοτε μας φέρνουν στην επιτυχία κι άλλοτε στην επαναλαμβανόμενη «αποτυχία», η οποία δεν είναι τίποτε άλλο από ένα προσωπικό σαμποτάρισμα. Αποτελεί κρίσιμης σημασίας παράγοντα διανοητικής απελευθέρωσης το να μπορέσουμε να αντικρύσουμε τις αδύναμες πλευρές του εαυτού μας, να τους δώσουμε την αποδοχή και την συγχώρεση που αποζητούν, προκειμένου να μπορέσουμε να τις αποχωριστούμε και να οικοδομήσουμε νέες, βελτιωμένες εκδοχές τους.

6. Επικέντρωση στις αισθήσεις: επικεντρωνόμενοι, για παράδειγμα, στην βομβώδη δραστηριότητα των μελισσών επάνω από ένα όμορφο άνθος με γλυκό άρωμα, «βγαίνουμε» από την δική μας προσωπική διάσταση του χρόνου που επιβαρύνεται με μελλοντο-κεντρικά άγχη κι απολαμβάνουμε την παρούσα στιγμή, χωρίς ανησυχία περί του τί έπεται αργότερα. Το άγχος εκμεταλλεύεται την «μελλοντο-κεντρική» διάσταση του χρόνου, επομένως η απομάκρυνσή μας από τον μονίμως ανήσυχο νου, που μοιάζει να έχει δική του βούληση πέραν της «δικής μας»,  αποτελεί μία οδό προς την ηρεμία και την επαναφορά μας πίσω στα βασικά και την πραγματικότητα. Στην ουσία, αποφεύγουμε την επιβολή δικών μας ερμηνειών επί της πραγματικότητας, δίνοντάς της έτσι την ευκαιρία να ξετυλιχθεί εμπρός μας με τρόπο που να δρούμε κι εμείς ελεύθερα εντός της.

Στην Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος, πυλώνας ψυχικής υγείας θεωρείται η πρόληψη. Εκεί εντάσσεται κι η προσπάθεια του παρόντος άρθρου· δηλαδή, με την πολύπλευρη προσέγγιση κι ανατομία ενός ζητήματος, όπως η αυτο-φροντίδα, επιδιώκεται η ανάδειξη της ψυχοθεραπευτικής αξίας ορισμένων συνηθειών. Εάν καταφέρουμε να κάνουμε συνήθεια μερικές από τις ανωτέρω τεχνικές, κατανοούμε τον Άλντους Χάξλεϋ, όταν έγραφε, πως η ευτυχία δεν επιτυγχάνεται από την συνειδητή επιδίωξή της, αλλά, πως αποτελεί ένα υποπροϊόν άλλων δραστηριοτήτων. Εντοπίζοντας την ομορφιά και την σοφία στις στιγμές της ζωής, ιδίως στις δύσκολες και τραυματικές καταστάσεις, δίνουμε την ευκαιρία στον εαυτό μας να συνεχίσει να μαθαίνει, να νιώθει ευγνωμοσύνη και να εξελίσσεται διανοητικά-συναισθηματικά σε μία προσωπικότητα που καταφέρνει να κυβερνήσει το καράβι της στις φουρτούνες και να βρίσκει τα απαραίτητα λιμάνια, όσο αρμενίζει στις θάλασσες της ζωής. Συνταξιδιώτες σ’ αυτό το ταξίδι αποτελούμε κι εμείς ως ΕΚΨ και ως άνθρωποι-οργανικά μ