Κατανοώντας την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ)

Δρ. Χαρίλαος Παπαχρήστου, Ψυχολόγος, 

Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος

Ας φανταστούμε μια νεαρή μητέρα που έχει την επαναλαμβανόμενη σκέψη «θα χάσω τον έλεγχο και θα κάνω κακό στο παιδί μου». Επιπλέον, η μητέρα βασανίζεται από επαναλαμβανόμενες νοερές εικόνες ότι βλάπτει το παιδί της. Μπορούμε μόνο να φανταστούμε την οδύνη αυτής της μητέρας καθώς φοβάται τις σκέψεις της. Προσπαθώντας να προστατέψει το παιδί της από τον ίδιο τον εαυτό της και για να μειώσει το άγχος της προβαίνει σε ποικίλες φυσικές και νοερές πράξεις. Για παράδειγμα, βρίσκεται σε εγρήγορση για να εντοπίζει αμέσως τις «επικίνδυνες σκέψεις» που εμφανίζονται στο μυαλό της. Μόλις τις εντοπίζει, τότε προσπαθεί να τις διώξει από το μυαλό της ή να τις αντικαταστήσει με θετικές σκέψεις για το παιδί της. Επιπλέον, αποφεύγει να πλησιάζει το παιδί της από φόβο ότι θα το πληγώσει.

Τώρα, ας φανταστούμε έναν άνδρα που υποφέρει από την επαναλαμβανόμενη αμφιβολία «κλείδωσα την πόρτα του σπιτιού;». Ο άντρας φοβάται ότι η παράλειψη και η ανευθυνότητα του θα προκαλέσουν ένα μεγάλο κακό στον ίδιο και πιθανόν στην οικογένεια του. Προσπαθώντας να αποτρέψει την καταστροφική εξέλιξη και για να μειώσει το άγχος του ελέγχει επανειλημμένα την πόρτα του σπιτιού έως ότου αισθανθεί σίγουρος ότι όλα είναι εντάξει. Ίσως προβεί σε συγκεκριμένα τελετουργικά, π.χ., ελέγχει πολλές φορές μέσα στην ημέρα την πόρτα και πάντα την κλειδώνει έξι φορές γιατί μόνο τότε νιώθει βέβαιος ότι ο κίνδυνος έχει αποσοβηθεί.

Οι παραπάνω ιστορίες θα μπορούσαν να είναι παραδείγματα ανθρώπων που πάσχουν από Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (ΙΨΔ). Η ΙΨΔ είναι μια ψυχική διαταραχή που εκδηλώνεται στο 2-3% του ενήλικου πληθυσμού. Χαρακτηρίζεται από την παρουσία ιδεοληψιών και ψυχαναγκασμών. Οι ιδεοληψίες είναι επαναλαμβανόμενες σκέψεις, νοερές εικόνες και παρορμήσεις. Πολλοί από εμάς έχουμε την εμπειρία ενός στίχου ή μιας φράσης που κολλάει στο μυαλό μας καθώς βαδίζουμε στον δρόμο. Οι ιδεοληψίες διαφέρουν από τις παραπάνω σκέψεις επειδή μοιάζουν να είναι ξένες προς τον εαυτό μας. Τις αισθανόμαστε σαν «εισβολείς», τις νιώθουμε ως ανεπιθύμητες. Η παρουσία τους σηματοδοτεί μια καταστροφή και πυροδοτεί άγχος και αβεβαιότητα. Στο πρώτο παράδειγμα, οι ιδεοληψίες της μητέρας είναι η έμμονη σκέψη ότι θα χάσει τον έλεγχο και θα βλάψει το παιδί της και οι νοερές εικόνες ότι του κάνει κακό. Στο δεύτερο παράδειγμα, οι ιδεοληψίες του άντρα έχουν την μορφή της αμφιβολίας «κλείδωσα την πόρτα;».

Το άτομο που πάσχει από ιδεοληψίες συχνά νιώθει την ανάγκη να καταφύγει σε ψυχαναγκασμούς. Πρόκειται για φυσικές ή νοερές πράξεις ή τελετουργίες που ο/η ασθενής αισθάνεται πως πρέπει να εκτελέσει για να αποτρέψει την επικείμενη καταστροφή και για να μειώσει την δυσφορία του. Συχνά το άτομο καταλαβαίνει πως οι ψυχαναγκασμοί του «δεν έχουν λογική», αλλά ακόμη και τότε του είναι πολύ δύσκολο να αντισταθεί στους ψυχαναγκασμούς. Η νεαρή μητέρα στο παραπάνω παράδειγμα καταφεύγει σε νοερές πράξεις, π.χ., προσπαθεί να ανιχνεύσει γρήγορα και να διώξει τις σκέψεις της. Επιπλέον, η μητέρα καταφεύγει σε φυσικές πράξεις, π.χ., αποφεύγει να βρίσκεται κοντά στο παιδί της από φόβο ότι θα χάσει τον έλεγχο και θα του κάνει κακό. Τέλος, ο άντρας στο δεύτερο παράδειγμα καταφεύγει σε φυσικές πράξεις, π.χ., έλεγχος της πόρτας, κλείδωμα της πόρτας έξι φορές.

Όταν το άτομο προσπαθεί να αντισταθεί στους ψυχαναγκασμούς, τότε το άγχος του εντείνεται, καθώς υπάρχει ο φόβος ότι η καταστροφή που φοβάται θα συμβεί. Αν και οι ψυχαναγκασμοί μειώνουν προσωρινά την δυσφορία και την αίσθηση του κινδύνου, προσφέρουν μόνο μια προσωρινή αίσθηση ανακούφισης. Ακόμη χειρότερα, συντελούν στην διαιώνιση της ΙΨΔ και εντείνουν την δυσφορία μακροπρόθεσμα. Δυστυχώς για τους πρωταγωνιστές των παραπάνω παραδειγμάτων, οι ιδεοληψίες τους επανέρχονται με την ίδια ή και περισσότερη ένταση και δυσφορία και έτσι νιώθουν υποχρεωμένοι να επαναλάβουν τους ψυχαναγκασμούς τους.

Δεν είναι ξεκάθαρο πως δημιουργείται η ΙΨΔ. Τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν πως γενετικοί και βιολογικοί παράγοντες παίζουν ρόλο στην ευαλωτότητα κάποιου ατόμου να αναπτύξει την διαταραχή. Επιπλέον, το περιβάλλον και μαθησιακοί παράγοντες πιθανόν να ενεργοποιούν την ευαλωτότητα του ατόμου.

Αν και δεν υπάρχει ξεκάθαρη απάντηση στο πώς δημιουργείται η ΙΨΔ, υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπείες. Η θεραπεία της ΙΨΔ απαιτεί βοήθεια από κάποιον επαγγελματία ψυχικής υγείας, ψυχολόγο ή ψυχίατρο. Η ΙΨΔ αντιμετωπίζεται με φαρμακευτική αγωγή που συνταγογραφεί ψυχίατρος. Τα βασικά φάρμακα είναι τα αντικαταθλιπτικά που ενεργοποιούν τους νευροδιαβιβαστές σεροτονίνη και νορεπινεφρίνη. Η Γνωσιακή-Συμπεριφορική θεραπεία (ΓΣΘ) είναι η πιο αποτελεσματική μορφή ψυχολογικής θεραπείας για την ΙΨΔ σύμφωνα με τα ερευνητικά στοιχεία. Η κύρια θεραπευτική μέθοδος της ΓΣΘ στην ΙΨΔ είναι να πυροδοτήσει το άγχος από τις ιδεοληψίες και να βοηθήσει τον ασθενή να αντέξει το άγχος του χωρίς να εκτελέσει τους ψυχαναγκασμούς. Τέλος, υπάρχει η δυνατότητα μικτής θεραπείας, δηλαδή φαρμακευτική αγωγή σε συνδυασμό με ψυχολογική θεραπεία. Ο κάθε ασθενής μπορεί να διαλέξει τον τύπο της θεραπείας που του ταιριάζει. Το σημαντικό είναι να αντιληφθεί ότι υπάρχει τρόπος να ανακουφιστεί από την  ΙΨΔ. 

Στο νομό Φωκίδας η Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος είναι η αρμόδια μονάδα που μπορεί να απευθύνει ο πολίτης το αίτημά του λαμβάνοντας όλο το φάσμα των υπηρεσιών που απαιτούνται. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 22650 22924.

Βιβλιογραφία

Χαλιμούρδας, Θ. & Σωτηροπούλου Β. (2021). Κατανοώντας την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή. Εκδόσεις ΒΗΤΑ.

Challacombe, F., Bream, V., and Salkovskis, P. (2020). Απελευθερωθείτε από την ΙΨΑΔ. Εκδόσεις Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς.

Hershfield, J. & Corboy, T. (2013). Η ενσυνειδητότητα στην αντιμετώπιση της Ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής. Εκδόσεις ΒΗΤΑ.

Hoffman, N. (2009). Όταν το άγχος και οι ψυχαναγκασμοί περιορίζουν τη ζωή. University Studio Press.