Εργασιακό στρες και ψυχική ανθεκτικότητα

Δημήτρης Φουσέκης, Ψυχολόγος, Πρόγραμμα Ψυχολογικής Υποστήριξης «Κανείς Μόνος στην πανδημία», ΕΚΨ Π. Σακελλαρόπουλος

Αντί προλόγου, παραθέτω αυτή τη σκέψη : 

Η εργασία αποτελεί μια δραστηριότητα, η οποία, σε φιλοσοφικό κι εννοιολογικό επίπεδο, διαχωρίζει τον ανθρώπινο τρόπο υπάρξεως από εκείνον των υπολοίπων κατοίκων του πλανήτη μας. Για παράδειγμα, ας υποθέσουμε πως μοιραζόμαστε ένα χωράφι μαζί με όλη του την χλωρίδα, την πανίδα και τους μικρο-οργανισμούς του. Αυτό που θα διαφοροποιήσει θεμελιωδώς την εργασία μιας αποικίας μυρμηγκιών από αυτήν του αγρότη είναι η συνειδητότητα. Τα μυρμήγκια, δηλαδή, με την παροιμιώδη εργατικότητά τους, εργάζονται ενστικτωδώς, ενώ ο άνθρωπος με ενσυνείδητη πρόθεση. Τούτη η πρόθεση κουβαλά μέσα της όλους τους σπόρους που δύνανται να παράξουν άλλοτε θετικά αποτελέσματα κι άλλοτε αρνητικές επιπτώσεις. 

Σαν ένα άλλο κουτί της Πανδώρας, η είσοδος στον κόσμο της εργασίας αποτελεί ένα τελετουργικό πέρασμα από τον κόσμο της γονεϊκής φροντίδας σ’ έναν τόπο ανταγωνισμού κι αποδείξεως της αξίας και των δυνατοτήτων μας έναντι ενός ευρύτερου αριθμού ανθρώπων, οι οποίοι, κατά κύριο λόγο, σπανίως θα οικοδομήσουν τέτοιες σχέσεις μαζί μας, που θα μπορούσαν να πλησιάσουν την (ιδανικά μιλώντας, τουλάχιστον) οικειότητα και την ασφάλεια των πολύ κοντινών, οικογενειακών μας σχέσεων. Τούτο το γεγονός φέρει μέσα του δύο κλειδιά, τα οποία θα μας εισάγουν στο θέμα του άρθρου μας: από την μια, αυτή η «επιφανειακότητα» του χώρου εργασίας μας σώζει απ’ το να πρέπει να κουβαλήσουμε μέσα στην εργασιακή μας καθημερινότητα όλον μας τον εαυτό, με όλες του τις αδυναμίες και τις πληγές· από την άλλη, εάν το προσωπικό μας στοιχείο (δηλαδή, οι ευαισθησίες και τα άγχη μας) εισβάλλει υπερβολικά στον νου μας την ώρα της εργασίας, τότε, αυξάνονται οι πιθανότητες να διαβρωθούμε ψυχικά, διότι θα έχουν αρχίσει να αποσαθρώνονται τα εσωτερικά μας όρια.

Σαφέστατα, βεβαίως, το ότι «το άγχος βλάπτει», αποτελεί κοινό τόπο στις συζητήσεις μας. Αυτό που λείπει από τις συζητήσεις αυτές είναι ο βαθιά προσωπικός τρόπος με τον οποίο εκδηλώνεται το άγχος στο σώμα και την ψυχή μας (που μένει ανέκφραστος), ενώ, ταυτόχρονα, άλλοτε δίδουμε άφθονες συμβουλές, οι οποίες δεν «ακούνε» πραγματικά τις ανάγκες του πάσχοντος κι άλλοτε κυριευόμαστε από αμηχανία, ανίκανοι να διαχειριστούμε αυτήν την ρωγμή που ανοίγεται μπροστά μας μες απ’ το βίωμά του. 

Ας φανταστούμε, καλύτερα, πώς τα πράγματα στην ζωή του ανθρώπου λειτουργούν σαν μωσαϊκό. Οι τομείς, δηλαδή, στους οποίους επενδύει την ενέργειά του ο άνθρωπος, συνδέονται σαν κρίκοι μιας αλυσίδας. Φυσικό επακόλουθο αυτής της αλληλένδετης φύσεως των πραγμάτων είναι να επηρεάζεται η εργασιακή μας απόδοση. Το πένθος, το διαζύγιο, η κακοποίηση, τα ζητήματα του μεγαλώματος των παιδιών, τα προβλήματα υγείας, το στοιχείο του εξαναγκασμού εντός εργασίας κι η εκβιαστική συνθήκη που δημιουργεί η κακή οικονομική κατάσταση μεγάλου μέρους της κοινωνίας μας, αποτελούν παράγοντες κινδύνου που επισπεύδουν την εργασιακή εξουθένωση, τιτρώσκουν την αυταξία μας, θέτουν σε αμφισβήτηση τις ικανότητές μας κι αν συνδυαστούν μ’ ένα μη-υποστηρικτικό περιβάλλον, τότε, πιθανότατα ο άνθρωπος βαδίζει προς την εκδήλωση κάποιας αγχώδους διαταραχής ή κάποιου αυτοάνοσου νοσήματος ψυχικής προελεύσεως (λαμβάνοντας υπ’ όψιν, την ιατρικο-βιολογική αιτιολογική πλευρά του ζητήματος). Ειδικά δε, αν η εργασία μας επιλέχθηκε όχι σύμφωνα με τα όνειρα και την εκπαίδευσή μας και παρέστη ανάγκη να εργαστούμε σε τομέα που δεν ταιριάζει στην ιδιοσυγκρασία μας, τότε, η αίσθηση της καταπίεσης και του θυμού γρήγορα μπορούν να οδηγήσουν σε μια σιωπηλή απόγνωση, που, αν αφεθεί ανεπεξέργαστη, δύναται να μας δηλητηριάσει ψυχικώς και σωματικώς.

Διαπιστώνουμε, επομένως, πως τα ζητήματα που γεννώνται από το εργασιακό άγχος και τις επιζήμιες επιπτώσεις τους στα ψυχικά μας αποθέματα δεν προκύπτουν εντός ενός κενού αέρος, παρά αποτελούν παραφυάδες ενός κισσού αποφάσεων, που ελήφθησαν είτε εν αγνοία μας είτε υπό πίεση. Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, επειδή η αίσθηση της προσωπικής ολοκλήρωσης είναι υπερβολικά πολύτιμη, για να αφεθεί έρμαιο των εργασιακών συνθηκών και παράλληλα, επειδή το εργασιακό τροφοδοτείται απ’ το προσωπικό κι αυτό με την σειρά του αρύεται υδάτων από τον εσώτερο εαυτό, θα ήταν ωφέλιμο να επωφεληθούμε από τα δώρα της ψυχοθεραπείας, η οποία, ως διαδικασία, έρχεται να επανατοποθετήσει τα κομμάτια του ημιτελούς μας παζλ σ’ ένα ανανεωμένο και πιο ταιριαστό σ’ εμάς, σχέδιο. Αυτός είναι ένας απ’ τους στόχους στην αποστολή που έχει αναλάβει η Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος κι ευχής έργον θα αποτελούσε να γινόταν κτήμα περισσοτέρων συνανθρώπων μας.