Αναζητούνται απόγονοι ομήρων του στρατόπεδου συγκεντρώσεως Νοϊενγκάμμε (Neuengamme)

Του Λουκά Λυμπερόπουλου

Το στρατόπεδο Νοϊενγκάμμε ήταν περίπου 30 χλμ. Ν.Α. του Αμβούργου, στη βόρεια όχθη του ποταμού Ελβα. Ήταν το μεγαλύτερο ναζιστικό στρατόπεδο στη Β. Γερμανία. Ιδρύθηκε το 1938. Στα στρατόπεδα έστελναν τα Ες-Ες όσους θεωρούσαν εχθρούς του Ναζισμού. Αυτοί ήταν π.χ. σοσιαλιστές, κομμουνιστές, σοσιαλοδημοκράτες, Μάρτυρες του Ιεχωβά, Εβραίοι, Σίντι και Ρομά, επαίτες, ομοφυλόφιλοι, πόρνες, καταδικασμένοι για ποινικά αδικήματα κτλ. Γενικά θεωρούσαν εχθρούς τους, όλους που δεν ταίριαζαν στη ναζιστική τους ιδεολογία. 

Το Σεπτέμβριο του 1939 άρχισε ο Β΄Παγκόσμος Πόλεμος. Όσο πιο πολύ κρατούσε ο πόλεμος τόσο πιο μεγάλη ήταν στη Γερμανία η έλλειψη εργατικών χεριών στις αγροτικές δουλειές και στην πολεμική βιομηχανία. Ένας τρόπος για να καλύψουν τα κενά αυτά ήταν η σύλληψη αντιστασιακών στις κατεχόμενες χώρες και η μεταφορά τους στη Γερμανία. Τους έκλειναν στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως και τους υποχρέωναν σε καταναγκαστική εργασία, συνήθως στην πολεμική βιομηχανία. 

Στο Νοϊενγκάμμε ήταν το κυρίως στρατόπεδο, συντηρούσε όμως ακόμα πάνω από 85 υποστρατόπεδα που ήταν διασκορπισμένα στη Β.Δ. Γερμανία. Από το στρατόπεδο αυτό πέρασαν περίπου 106.000 όμηροι, οι 13.500 ήταν γυναίκες. Το κυρίως στρατόπεδο ήταν ανδρικό, οι γυναίκες ήταν στα υποστρατόπεδα. Οι νεκροί λογαριάζονται γύρω στους 43.000. 

Στο Νοϊενγκάμμε και στα υποστρατόπεδά του ήταν Ελληνες και Ελληνίδες, Χριστιανοί και Εβραίοι. Η καταγωγή τους ήταν σχεδόν από όλη την Ελλάδα. Οι περισσότεροι ήταν κάτοικοι Αθηνών και Πειραιά. Στη συντριπτική πλειοψηφία τους ήταν άντρες Χριστιανοί, που είχαν φύγει από το Χαϊδάρι στις 25 Μαΐου του 1944 για το Νοϊενγκάμμε. Στη Θεσσαλονίκη ανέβηκαν στο τρένο κι άλλοι όμηροι. Έφτασαν στο στρατόπεδο στις 4 Ιουνίου 1944, ήταν συνολικά 850 άντρες Χριστιανοί.  Δεν είναι γνωστό πόσοι Ελληνες πέρασαν από αυτό το στρατόπεδο. Υπολογίζονται γύρω στους 1.100. Πάνω από τους μισούς δεν επέζησαν. 

Σύμφωνα με το Αρχείο του Μνημείου Νοϊενγκάμμε ο πρώτος Ελληνας που έφτασε στο στρατόπεδο ήταν ο Ιωάννης Κουτσουδάκης του Επαμεινώνδα. Είχε γεννηθεί στις 9.3.1908 στο Βάμο της Κρήτης. Το Μάρτιο του 1942 τον είχαν πάει πρώτα στο Νταχάου, όπου τον χρησιμοποίησαν για να κάνουν ιατρικά πειράματα σχετικά με την πάθηση της ελονοσίας. Αρχές Νοεμβρίου του ίδιου έτους τον μετέφεραν στο Νοϊενγκάμμε. Πέθανε μετά από τρεις εβδομάδες. Οι τελευταίοι Ελληνες που έφτασαν ήταν το Μάρτιο και τον Απρίλιο του 1945. Τους είχαν μεταφέρει από άλλα στρατόπεδα της Γερμανίας. 

Όταν οι όμηροι έμπαιναν για πρώτη φορά σε ένα στρατόπεδο, έπρεπε να παραδώσουν όλα τους τα προσωπικά πράγματα όπως ρούχα, παπούτσια, ρολόγια, δαχτυλίδια, πορτοφόλια κτλ. στα Ες-Ες. Τα έβαζαν σε σακούλες και τα τοποθετούσαν μετά σε μια ιδιαίτερη αποθήκη. 

Το στρατόπεδο απελευθερώθηκε στις 3 Μαΐου του 1945 από το βρετανικό στρατό. Οι Βρετανοί βρήκαν σε διάφορα μέρη χάρτινους φακέλους που περιείχαν ρολόγια, δαχτυλίδια, αλυσίδες κτλ. των ομήρων. Έγιναν προσπάθειες για να βρεθούν οι κάτοχοι. Η έρευνα συνεχίστηκε μέχρι τη δεκαετία του 1980. Ο,τι έχει απομείνει φυλάγεται σήμερα στο Αρχείο του Αρόλζεν. 

Από τους Ελληνες είχαν βρεθεί συνολικά 18 φάκελοι. Σήμερα υπάρχουν στο Αρχείο 8. 

Παραθέτω τα ονόματά τους και τα αντικείμενα που έχουν βρεθεί: 

Βαφειάδης Δημήτριος. Καστοριά 1919. Απεβίωσε στις 18.5.1945. Ένα ρολόι τσέπης, ένα δαχτυλίδι με νεκροκεφαλή, μια αλυσίδα για το λαιμό, ένα πάνινο πορτοφόλι και τέσσερα νομίσματα. 

https://digitalcollections.its-arolsen.org/01020903/name/view/194114

Κανάς Γεώργιος. Μ. Ασία 1915, κάτοικος Πειραιά. Απεβίωσε στις 28.11.1944. Ένα κίτρινο δαχτυλίδι γάμου.

https://digitalcollections.its-arolsen.org/01020903/name/view/192115

Κερασιώτης Ευάγγελος του Αθανασίου. Καβάλα 1925. Ένα ρολόι χεριού.

https://digitalcollections.its-arolsen.org/01020903/name/view/192754

Κοντογεωργίου Βασίλειος. Βόλος 1917. Ένα ρολόι τσέπης.

https://digitalcollections.its-arolsen.org/01020903/name/view/192825

Σαγιτανόπουλος Γεώργιος, 1920. Ένα ρολόι χεριού.

https://digitalcollections.its-arolsen.org/01020903/name/view/193653

Σιμωνίδης ή Συμεωνίδης Θεόφιλος. Καρς 1913, κάτοικος Κιλκίς, δικηγόρος. Απεβ. στις 29.4.1945. Ένα ρολόι τσέπης.

https://digitalcollections.its-arolsen.org/01020903/name/view/7248251

Τακτικός Χρήστος, 1902. Απεβ. στις 22.4.1945. Ένα κίτρινο δαχτυλίδι γάμου και ένα δαχτυλίδι-σφραγίδα.

https://digitalcollections.its-arolsen.org/01020903/name/view/192295

Φασουλιώτης Νικόλαος, 1918. Μια κονκάρδα και μια αλυσίδα με καδένα για τον καρπό του χεριού. Στη μια πλευρά της καδένας γράφει: Ενθύμιον Γ… (δυσανάγνωστο) 1926, Κ 14  και στην άλλη Ερρίκος Αθανασίου.

https://digitalcollections.its-arolsen.org/01020903/name/view/192302

Τα αντικείμενα αυτά μπορούν να τα πάρουν οι απόγονοί τους. Για τη διαδικασία που χρειάζεται πρέπει να έρθουν σε επαφή με το Αρχείο. Η υλική τιμή των αντικειμένων είναι μικρή, η συναισθηματική τους όμως αξία για τους απογόνους είναι πιθανόν πολύ μεγάλη. 

Ο Ελληνισμός του Αμβούργου τιμά κάθε Μάιο τη μνήμη των νεκρών, κάνοντας κατάθεση στεφάνου στο κενοτάφιο των Ελλήνων και επιμνημόσυνη δέηση στο χώρο του πρώην στρατοπέδου και νυν μνημείου. Στο Αρχείο του Μνημείου έχουν διασωθεί περίπου 180 ονόματα. 

Από το Ν. Φωκίδας ήταν οι εξής όμηροι στο Νοϊενγκάμμε. 

Αγία Ευθυμία: Αγαπητός Ευθύμιος του Κωνσταντίνου, απεβ. στις 2.3.1945.  Γλυμής Σπύρος του Κωνσταντίνου, απεβ. το Φεβρουάριο του 1945 και Παύλου Παναγιώτης του Ευσταθίου. Αμφισσα: Ασημακόπουλος Ευστάθιος του Ιωάννη,  Ζαχαρίας Ευθύμιος του Ηλία, απεβ. μέσα Απριλίου 1945, Καλπούζος Θεόδωρος του Γεωργίου, Κόκκινος Λουκάς του Ευθυμίου, Κολοκυθάς Γεώργιος, Σούφρας Ιωάννης του Ανάργυρου, Σπανόπουλος Ηλίας του Φιλίππου,  Τραχανάς Αλέκος του Τριανταφύλλου, απεβ. στις 3.5.1945 κατά τη διάρκεια ενός αεροπορικού συμμαχικού βομβαρδισμού στο λιμάνι του Νόιστατ 2-3 ώρες πριν από την απελευθέρωση, Τριάντης Λάμπρος του Ευθυμίου και Τσαρέλης Αθανάσιος του Δημητρίου. Ευπάλιο: Γκίκας Κωνσταντίνος του Βασιλείου. Καλοσκοπή: Κατσανιώτης Κωνσταντίνος του Ευθυμίου, απεβ. στις 15.4.1945 την ημέρα της απελευθερωσής του στο στρατόπεδο Μπέργκεν-Μπέλζεν και Χαραλάμπους Ιωάννης του Γεωργίου, κάτ. Λαμίας. Καρούτες: Λελίγκος Ιωάννης του Χρήστου. Λιδορίκι: Λάζος Αθανάσιος του Κωνσταντίνου, κάτ. Σερνικακίου, απεβ. στις 22.9.1945 στο Λέρμπρο της Σουηδίας. Προσήλιο: Τσαγκρινός Ανδρέας του Αθανασίου, απεβ. τέλος Απριλίου 1945, 2-3 μέρες πριν από την απελευθέρωση του στρατοπέδου Βέμπελιν.  Χρισσό: Μουρίκης Δημήτριος του Νικολάου, απεβ. στης 14.8.1945 στο Λέρμπρο της Σουηδίας. 

Μετά το τέλος του πολέμου ο Σουηδικός Ερυθρός Σταυρός μετέφερε πολλούς πρώην ομήρυς που ήταν τώρα ασθενείς (συνήθως από φυματίωση και τύφο) σε αναρρωτήρια της Σουηδίας. Ανάμεσά τους ήταν και οι Κολοκυθάς, Λάζος και Μουρίκης. Ο Κολοκυθάς επέζησε. Αγνωστο αν υπάρχουν ακόμα οι τάφοι του Λάζου και του Μουρίκη στη Σουηδία. 

Πηγές

Κόκκινου Λουκά: Αναμνήσεις ενός ομήρου, Αμφισσα 2009. 

Κουτσοκλένη Γεωργίου: Το χρονικό μιας ομηρίας (Αναμνήσεις Ασημακοπούλου Ευσταθίου), Αμφισσα 2007. 

Συνεντεύξεις με τους κ.κ. Αγαπητό Ευθύμιο του Κωνσταντίνου, Γλυμή Κωνσταντίνο του Σπύρου, Κόκκινο Λουκά του Ευθυμίου και Σούφρα Ερρίκο του Ιωάννη. 

Αρχεία του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, Αρόλζεν, Γενικά Αρχεία του Κράτους και Μνημείου Νοϊενγκάμμε.

Ευχαριστίες: Κυρία Κοκκίνου Ευαγγελία, κυρία Λαγγουράνη Ασπασία (ανιψιά τον κ. Ζαχαρία) και κυρία Τσινταβή Γεωργία (Δημοτολόγιο Αμφισσας). 

Γίνεται μια προσπάθεια να βρεθούν ποιοι άλλοι Ελληνες ήταν στο στρατόπεδο αυτό. Αν κάποιοι αναγνώστες έχουν πληροφορίες μπορούν να έρθουν, μέσω του φορέα αυτού του άρθρου, σε επαφή με τον αρθρογράφο. 

Η διεύθυνση του Αρχείου: 

Arolsen Archives, International Center on Nazi Persecution, Große Allee 5-9,

34454 Bad Arolsen, T.:0049 56916290. 

Το αρμόδιο τμήμα για τα αντικείμενα έχει  το μέηλ [email protected] . Επικοινωνία στα γερμανικά και αγγλικά.

Λουκάς Λυμπερόπουλος

Δελφοί-Αμβούργο, Ιούλιος 2023