Ένα στοιχείο που μαρτυρά την παρουσία του Επισκόπου Σαλώνων Ησαΐα στην Πόλη

Γράφει ο Ηλίας Χρ. Θάνος,

Ερευνητής, Συγγραφέας, Αρθρογράφος,

Δεν γράφω αυτό το άρθρο για να προκαλέσω, αλλά και ούτε για να αντιμαχήσω με τους υπόλοιπους τοπικούς συγγραφείς της Φωκίδας. Να ξεκαθαρίσω από την αρχή πως σέβομαι απόλυτα τη γνώμη του καθενός, η οποία στηρίζεται στην προσωπική, κοπιώδη, έρευνά του. Ωστόσο, νομίζω ότι είναι καθήκον μου, από τη στιγμή που έχω δημόσιο λόγο, να καταθέσω την άποψή μου σχετικά με ένα «πρόβλημα» που έχει προκύψει για έναν από τους αγαπημένους μου τοπικούς ήρωες. Ο λόγος για τον Επίσκοπο Σαλώνων Ησαΐα, στον οποίο αφιέρωσα το πρώτο μου βιβλίο. Μια ολοκληρωμένη βιογραφία με πρόλογο του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Φωκίδος. 

Μέσα σε αυτό το βιβλίο, ύστερα από μια μακρά έρευνα, κατέθεσα όσα περισσότερα κατάφερα να συγκεντρώσω τότε για τον Επίσκοπο Ησαΐα. Δηλώνω δημόσια ότι έχω προβεί σε λάθη, όχι τεράστια, τα οποία οφείλονται στην έλλειψη επαρκών στοιχείων τη δεδομένη στιγμή. Κάποια στιγμή, θα προβώ στην Β’ Έκδοση εμπεριέχοντας πολύτιμα νέα στοιχεία τα οποία έχουν περιέλθει εις γνώση μου. 

Ο λόγος του σημερινού μου άρθρου είναι η αμφισβήτηση η οποία έχει δημοσιευτεί επανειλημμένως και αφορά ότι ο Επίσκοπος Ησαΐας δεν πήγε στην Κωνσταντινούπολη στις αρχές του 1821. 

Στο πρόσφατα κυκλοφορηθέν βιβλίο με τον τίτλο «Μικροί απόλογοι για τον Ησαΐα Παπαστάθη Εθνομάρτυρα Επίσκοπο Σαλώνων» του αξιότιμου κ. Δημητρίου Παλούκη – τον οποίο δεν γνωρίζω προσωπικά και ούτε έχω πρόθεση να κατακρίνω σεβόμενος τα χρόνια έρευνας που μας χωρίζουν – διαπίστωσα ότι απορρίπτει το ταξίδι του Επισκόπου Ησαΐα στην Κωνσταντινούπολη, στις αρχές του 1821. Συγκεκριμένα γράφει: «Δεδομένη θεωρούμε τη συνωμοτική συνάντηση Ρουμελιωτών – Πελοποννησίων στο Γαλαξείδι, τον Ιανουάριο του ’21, πιθανότερο όμως αργότερα γενομένη, Μάρτιο, με παρόντα τον Ι. Παπαδιαμαντόπουλο. Αντίθετα, αναφέρεται διεξοδικά απ’ την ελεγχόμενη μερίδα των πηγών, μακράς διαρκείας (τέλη 1820, ως αρχές Μαρτίου του ’21) ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη, με κατασκευασμένο λόγο, τάχα της Ιεράς Μονής Οσίου Λουκά, επιστροφή στο λιμάνι της Μονής κι αμέσως μετά, σύσκεψη στο μοναστήρι. Όλα τούτα έχουν πηγή τον Κρέμο. Μοιάζουν με την περίθαλψη του άρρωστου Αλή έξω απ’ τη Δεσφίνα. Ακόμη και στην πολύ προσεκτική ΙΕΕ, διαβάζουμε για ταξίδι κι επιστροφή, οπότε ανακοινώνεται συνάντηση με Πατριάρχη και σύσκεψη με Φιλικούς, γνωστοποίηση αρχών προετοιμασίας (μόλις δύο εβδομάδες πριν απ’ την έναρξη του Αγώνα;) και δοξολογία με όρο ετοιμότητας. Ο Σ. Μελάς, στο βαρύ πρόγραμμα και τις πυκνές συναντήσεις- επαφές του Γρηγορίου Ε’, τους δυο πρώτους μήνες του ’21, πουθενά δεν αναφέρει πρόσκληση – συνάντηση με τον Ησαΐα (για ταξίδι του στην Κων/πολη κι επαφές του εκεί με Φιλικούς, κάνει λόγο, πολύ γενικά κι αόριστα). Οι συναντήσεις του Πατριάρχη με Ι. Παπαρρηγόπουλο, Χατζή Ομέρ εφένδη, τον σύμβουλο του Ρώσου πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη, τον Μεγάλο Βεζύρη, έχουν να αντιμετωπίσουν το σοβαρό θέμα, πού θα ξεσπούσε το κίνημα και το αν θα αποφάσιζε να φύγει ο Γρηγόριος Ε’ εγκαίρως απ’ τη Βασιλεύουσα, να σωθεί και την έκφραση – προσποίηση άγνοιας, παραπλάνηση των Οθωμανών ως προς τα επικείμενα. Προτάσεις προστασίας που γίνονταν στον Γρηγόριο και μέσα για ασφαλή αναχώρησή του, αυτός τα απέρριπτε.

Ωστόσο τέτοιο ταξίδι του Ησαΐα, τη δεδομένη χρονική στιγμή, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι έλαβε χώρα: 1) λόγω της εγγύτητας και χωρίς σχετική προϊδέαση, της από 28/12 επιστολής του Πατριάρχη, 2) οι εντολές της Αρχής της Φιλικής ήταν, τα έτοιμα να επαναστατήσουν στελέχη της, να βρίσκονται πολύ ενωρίτερα στις θέσεις τους, π.χ. ο Θ. Κολοκοτρώνης με εντολή του Υψηλάντη, έφυγε απ’ τις 3/1/21 από Ζάκυνθο για τη Μάνη, να ετοιμάσει την εξέγερση στην Πελοπόννησο & 3) ούτε ο πρώτος, ούτε κανείς απ’ τους επαναλαμβάνοντες ταξίδι καταχείμωνο 2½ μηνών και σύσκεψη με την άφιξη των ταξιδιωτών στον Όσ. Λουκά, τεκμηριώνει τα γεγονότα, καμιά πουθενά παραπομπή σε έγγραφον – ιστοριογράφο».

Προσωπικά, θεωρώ την άποψη του κ. Παλούκη, λίγο βεβιασμένη. Η δική μου άποψη είναι ότι ένα τέτοιο ταξίδι, έλαβε χώρα και αυτό το στηρίζω σε μαρτυρία φίλου του Επισκόπου Ησαΐα, ο οποίος ήταν προβεβλημένο πρόσωπο της εποχής και αποδεικνύεται από δύο διαφορετικές πηγές ότι πράγματι βρισκόταν στην Πόλη όταν ξέσπασε η Επανάσταση. Με άλλα λόγια, έχουμε μια πρωτογενή μαρτυρία του 19ου αιώνα, η οποία μας μαρτυρεί το ταξίδι του Ησαΐα στην Πόλη.  

Η μαρτυρία αυτή προέρχεται από τον Ι. Ν. Λεβαδιέα ο οποίος, κατά μαρτυρία του, ήταν αυτόπτης μάρτυρας της επίσκεψης του Ησαΐα στην Πόλη. Γράφει δε: «Τέλος αὐτὸς [ο Πατριάρχης] παρέπεμπεν ἕκαστον ὅπου ἦτο τεταγμένος. Ἔχω δὲ καὶ ἐγὼ τούτου ἀπόδειξιν τὸν ἀείμνηστον (Φωκίδος) Σάλωνος, Ἠσαΐαν, πατρικόν μου φίλον, ὅστις ἀπῆλθεν εἰς Κωνσταντινούπολιν, ὅπου κατὰ τύχην ἤμην, διέμενεν ἀντικρὺ τῶν πατριαρχείων ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ γραμματικοῦ Ἰωάννου, ἐκεῖθεν δὲ εἶχεν, ὡς ἔβλεπον, καθημερινὰς καὶ μακρὰς συνεντεύξεις μετὰ τοῦ ἀοιδίμου πατριάρχου, ἕως οὗ ἀνεχώρησεν ἕνα περίπου μῆνα, πρὶν ἐκραγῇ πρὸς βορρᾶν καὶ νότον ἡ ἑλληνικὴ ἐπανάστασις».

Αυτή η μαρτυρία συνιστά – κατά τη γνώμη μου – ακλόνητο στοιχείο για την επίσκεψη του Ησαΐα στην Πόλη και δεν χρειάζεται περαιτέρω ανάλυση από μέρους μας. Ο Ι. Ν. Λεβαδιεύς ήταν, κατά μαρτυρία του, αυτόπτης μάρτυρας και επέλεξε μέσω του τύπου της εποχής να εκθέσει στο κοινό τις γνώσεις του. Η δε βιογραφία του, από άνθρωπο που τον γνώριζε, αποτελεί ακλόνητο στοιχείο του χαρακτήρα του και πειστήριο της παρουσίας του στην Πόλη κατά την έκρηξη της Επανάστασης: «ΛΕΒΑΔΕΥΣ (Ἰωάννης Νικολαΐδης). Ἐγεννήθη ἐν Λεβαδείᾳ ἐν ἔτει 1800· διδαχθεὶς αὐτόθι τὴν Ἑλληνικὴν καὶ Ἰταλικὴν γλώσσαν μετέβη κατὰ τὸ 1816 μετὰ τοῦ συγγενοῦς αὐτοῦ Νικολάου Νάκου, προεστῶτος Λεβαδείας, εἰς Ἰωάννινα, ὅπου ἐπὶ ἓν ὁλόκληρον ἔτος ἤκουσε διάφορα μαθήματα ἐν τῷ σχολείῳ τοῦ Ἀθανασίου Ψαλίδα· ἐπιστρέψας εἰς τὴν πατρίδα αὐτοῦ ἐδίδαξεν ὕστερον ἐν Θήβαις, ἐκεῖθεν δὲ παρακολουθήσας τὸν θεῖον αὐτοῦ Νικόλαον Βρυζάκην προεστῶτα Θηβῶν ὑπῆγεν εἰς Κωνσταντινούπολιν, ὅπου εὑρέθη κατὰ τὴν ῥῆξιν τῆς Ἑλληνικῆς ἐπαναστάσεως· ἀπὸ δὲ Κωνσταντινουπόλεως μεταβὰς εἰς Ὀδησσὸν ἔμεινεν ἐν τῇ οἰκίᾳ τῆς μακαρίτιδος ἡγεμονίδος Ῥαλλοῦς Μουρούζη ὡς διδάσκαλος ἑνὸς υἱοῦ καὶ τριῶν θυγατέρων ἕως τοῦ 1827 ὅτε ἀνεχώρησεν εἰς Παρισίους, ὅπου διέμεινε μέχρι τοῦ 1832, σπουδάσας ἐκεῖ τὴν Ἰατρικὴν ἐπιστήμην, ἧς ἀνηγορεύθη διδάκτωρ. Ἐπιστρέψας εἰς τὴν Ἑλλάδα διωρίσθη ἀλληλοδιαδόχως καθηγητὴς τῶν φυσικῶν ἐπιστημῶν ἐν τῇ κεντρικῇ σχολῇ τῆς Αἰγίνης, μέλος καὶ γραμματεὺς τοῦ Ἰατροσυνεδρίου, πάρεδρος ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῆς παιδείας, καθηγητὴς Ἰατρικῶν μαθήμάτων ἐν τῷ πανεπιστημίῳ καὶ σύμβουλος τοῦ αὐτοῦ ὑπουργείου. Κατὰ τὸ 1848 ἀπομακρυνθεὶς τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας μετέβη εἰς Κωνσταντινούπολιν, ὅπου μετῆλθε τὸ τοῦ ἰατροῦ ἐπάγγελμα μέχρι τοῦ 1852. Ἔκτοτε ἐπανελθὼν εἰς Ἀθήνας ἰδιωτεύει ἐνασχολούμενος εἰς φιλολογικὰ ἔργα.

Αἱ κυριώτεραι συγγραφαὶ τοῦ Ι. Ν. Λεβαδέως εἰσὶν αἱ ἑξῆς: Ἠώς, σύγγραμμα περιοδικὸν (μηνιαῖον) ἀπὸ τοῦ 1837 μέχρι 1838. Μνημοσύνη, σύγγραμμα περιοδικὸν, ἐκδιδόμενον κατὰ δεκαπενθημερίαν, ἀπὸ τοῦ 1841 μέχρι τοῦ 1843. Ἐρανιστής, σύγγραμμα περιοδικὸν, συνεργαζομένων τοῦ Φιλίππου Ἰωάννου, Γ. Βελίου, Κωνσταντίνου Παπαρρηγοπούλου, καὶ Περικλέους Ἀργυροπούλου, ἀπὸ τοῦ 1844 μέχρι τοῦ 1846. Λεξικὸν Γαλλελληνικὸν μετὰ τῆς συνεργασίας τοῦ Α. Ρ. Ῥαγκαβῆ καὶ Α. Σαμουρκάσση. Ἐπιτομὴ τῆς παθολογίας τοῦ Γρυζόλου· 1854. Λεξικὸν Γαλλελληνικὸν, δίτομον, ὀγκῶδες, τὸ πληρέστατον πάντων παρ’ ἡμῖν, μετὰ τῆς συνεργασίας Μ. Σχινᾶ. Τὸ κάτοπτρον τῆς κοινωνίας, 1865· ἔργον φιλοσοφικὸν καὶ ἱστορικὸν πρὸς χρῆσιν πάντων καὶ αὐτοῦ τοῦ λαοῦ, ἐπαινεθὲν παρ’ ὁμοεθνῶν καὶ ἀλλοφύλων βιβλιοκριτῶν ἰδίως ἕνεκα τῆς ἁπλουστάτης καὶ τὰ μάλιστα καθαρευούσης Ἑλληνικῆς γλώσσης τοῦ συγγραφέως. Κατ’ αὐτὰς ἐκδίδεται καὶ τὸ πνεῦμα τῆς Θρησκείας, συμπλήρωμα οὕτως εἰπεῖν τοῦ κατόπτρου τῆς κοινωνίας, ἢ Ἱστορία πλήρης τοῦ Χριστιανισμοῦ καὶ τῶν διαφόρων ἄλλων θρησκειῶν· ἕτοιμα δὲ πρὸς ἔκδοσιν εἰσὶ καὶ τὰ ἑξῆς:

1. Νοημοσύνη καὶ ἤθη τῶν ζώων.
2. Φυσικοί, ἠθικοὶ καὶ κοινωνικοὶ χαρακτῆρες τῶν Ἐθνῶν ἀρχαίων καὶ νεωτέρων.
3. Περιηγητὴς τοῦ κόσμου.
4. Θαύματα τῆς φύσεως.
5. Κοσμολογία, ἀποδεικνύουσα τὴν σοφίαν, τὴν παντοδυναμίαν καὶ τὴν ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ».

Κλείνοντας, θα ήθελα να σημειώσω πως, δεν νομίζω ότι είμαστε σε θέση, με τα σημερινά δεδομένα, να αμφισβητήσουμε μια μαρτυρία ανθρώπου που έζησε από κοντά τα γεγονότα, όσο και αν η λογική μας κατευθύνει αλλού. Αυτά, με κάθε σεβασμό!

¹ Δημήτρης Χ. Παλούκης, Μικροί απόλογοι για τον Ησαΐα Παπαστάθη Εθνομάρτυρα Επίσκοπο Σαλώνων, Εκδόσεις Κομνηνός, Αθήνα, 2025, σσ. 56-57

² Ι. Ν. Λεβαδιεύς, «Συλλογή εκ των γραφέντων και παραδοθέντων περί του οικουμενικού πατριάρχου Γρηγορίου Ε’», εφημ. Εθνοφύλαξ, αριθ. 404 (Παρασκευή 13 Δεκεμβρίου 1863), Αθήνησι, σ. 2-3

³ Μαρίνος Π. Βρετός, «Βιογραφικαί σημειώσεις περί των εικονογραφηθέντων προσώπων εν τω παρόντι ημερολογίω», στο Εθνικόν Ημερολόγιον του Δίσεκτου Έτους 1868, Μαρίνος Π. Βρετός, χ.τ, 1868, σσ. 361-362