«Είναι άραγε η ομιλία το μόνο μέσο επικοινωνίας…;;;»

Η θεματική στήλη “ΨυχοΛογώντας” δημιουργήθηκε και υποστηρίζεται από επαγγελματίες ψυχικής υγείας της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας με στόχο την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση σε θέματα ψυχικής υγείας. Σκοπός μας είναι να ανοίξουμε έναν διάλογο με την κοινότητα απαντώντας σε προβληματισμούς που μας αφορούν όλους.

 Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ατόμων με Αναπηρία στις 3 Δεκέμβρη το άρθρο αυτό αναφέρεται στη δυσκολία των ατόμων αυτών που αντιμετωπίζουν στην επικοινωνία, η οποία μπορεί να οδηγήσει στον κοινωνικό αποκλεισμό, την περιθωριοποίηση και την απώλεια ταυτότητας.

Πολλοί άνθρωποι ακόμα και σήμερα πιστεύουν ότι ο όρος  «επικοινωνία»  είναι συνυφασμένος με τον όρο «ομιλία». Είναι γεγονός απολύτως λογικό αν αναλογιστεί κανείς ότι η ομιλία είναι ο πιο διαδεδομένος τρόπος επικοινωνίας. Μέσω της ομιλίας και του προφορικού λόγου ο άνθρωπος εκφράζει και επικοινωνεί τόσο τις σκέψεις, τις απόψεις, τις ανάγκες όσο και τα συναισθήματά του.

Τι γίνεται, όμως, με τη μερίδα των ανθρώπων που δυσκολεύεται να επικοινωνήσει μέσω του προφορικού λόγου λόγω διαφόρων αιτιών (π.χ. εγκεφαλική παράλυση, διανοητική αναπηρία, διαταραχή φάσματος αυτισμού, εγκεφαλικό επεισόδιο, ασθένεια Parkinson, ή κάποιο σύνδρομο, όπως σύνδρομο Guillain-Barre κ.ά);

Σταματάει οριστικά η επικοινωνία και η κοινωνική συνδιαλλαγή λόγω αυτής της δυσκολίας; Η απάντηση είναι σαφέστατα «όχι». Όλοι οι άνθρωποι έχουν δικαίωμα στην επικοινωνία, είτε η ομιλία τους έχει εκφραστικές δυσκολίες, είτε είναι περιορισμένη, είτε εκλείπει. Για το λόγο αυτό έχει δημιουργηθεί η ανάγκη για εύρεση και άλλων τρόπων επικοινωνίας πέρα από την ομιλία, όπως διάφορα συστήματα επαυξητικής και εναλλακτικής επικοινωνίας (ΕΕΕ).

Τι είναι όμως η επαυξητική και εναλλακτική επικοινωνία και πως μπορεί να φανεί βοηθητική σε άτομα με τις παραπάνω δυσκολίες;

• Η επαυξητική επικοινωνία είναι η ομιλία που χρησιμοποιείται υποστηρικτικά σε άτομα που είτε αναμένεται να μιλήσουν, είτε μιλούν χωρίς να γίνονται κατανοητά για ποικίλους λόγους.
• Η εναλλακτική επικοινωνία χρησιμοποιείται όταν η ομιλία απουσιάζει τελείως, με αποτέλεσμα τα άτομα αυτά να χρήζουν από έναν άλλο τρόπο επικοινωνίας σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους.

Η επίτευξη αυτών γίνεται μέσω συγκεκριμένων συστημάτων, τα οποία βασίζονται κυρίως στην οπτικοποίηση της γλώσσας. Πέρα της ομιλίας ή συνδυαστικά με την ομιλία, η επικοινωνία γίνεται και μέσω της γραφής, των εικόνων, των νοημάτων, των συμβόλων, των φωτογραφιών, των αντικειμένων ή/και της τεχνολογίας. Βασικός σκοπός τους είναι να κάνουν την επικοινωνία, τόσο του χρήστη όσο και της οικογένειας του, αλλά και των ατόμων στα πλαίσια που αλληλεπιδρά, εφικτή με απλό τρόπο, προσαρμοσμένο στις ικανότητες του ίδιου και των υπόλοιπων εμπλεκομένων. Για το λόγο αυτό τα συστήματα είναι έτσι διαμορφωμένα ώστε να μπορεί να εκπαιδευτεί όποιος ενδιαφέρεται, χωρίς ιδιαίτερα υψηλό κόστος.

Πως χρησιμοποιείται η επαυξητική και εναλλακτική επικοινωνία στον ελλαδικό χώρο;

Τα πιο εδραιωμένα συστήματα Επαυξητικής και Εναλλακτικής Επικοινωνίας, σε παιδιά και ενήλικες, στην Ελλάδα είναι τα εξής (ενδεικτικά):

• Σύστημα επικοινωνίας μέσω ανταλλαγής εικόνων PECS: Στο σύστημα αυτό γίνεται χρήση ενός «βιβλίου επικοινωνίας» στο οποίο υπάρχουν ποικίλες έγχρωμες εικόνες ανάλογα με τα ενδιαφέροντα, τις ικανότητες κι τις αδυναμίες του ατόμου. Το άτομο εκπαιδεύεται στο να τις χρησιμοποιεί για να επικοινωνήσει με τα περιβάλλοντα που αλληλεπιδρά.
• Πρόγραμμα ανάπτυξης επικοινωνίας και λόγου MAKATON: Είναι ένα εξαιρετικά ευέλικτο επικοινωνιακό – γλωσσικό πρόγραμμα που υποστηρίζει συνολικά τις δεξιότητες επικοινωνίας λόγου και ομιλίας, με ομιλία, ασπρόμαυρες εικόνες – σύμβολα, νοήματα – χειρομορφές, προσαρμοσμένο στις ανάγκες των χρηστών.
• Συσκευές και λογισμικά που ενισχύουν την εναλλακτική και επαυξητική επικοινωνία (π.χ. λογισμικό που μετατρέπει το κείμενο σε ομιλία).

Συνοψίζοντας, θα θέλαμε να αναφερθούμε στο γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι ακόμη και σήμερα μπορεί να διακατέχονται από τη λανθασμένη αντίληψη πως ο χρήστης θα απομακρυνθεί από τη χρήση της ομιλίας σε περίπτωση που κάνει χρήση των παραπάνω συστημάτων και συνηθίσει σε αυτά. Αυτό, όμως, δε συμβαίνει, διότι αφενός ο χρήστης που μπορεί να αναπτύξει ομιλία, θα την αναπτύξει και θα την εξελίξει, αφετέρου ο χρήστης που δεν μπορεί να αναπτύξει καθόλου λόγο, μέσω αυτών θα μάθει να επικοινωνεί με έναν διαφορετικό τρόπο. Επιπλέον, δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι οι παρεμβάσεις με ΕΕΕ καθυστερούν την απόκτηση λόγου και κάποια στοιχεία αποδεικνύουν ότι μπορούν να διευκολύνουν την ανάπτυξη λόγου για μερικά άτομα (π.χ. άτομα με διαταραχή του φάσματος του αυτισμού).

Η επικοινωνία είναι κάτι παραπάνω από την έκφραση επιθυμιών ή/και αναγκών, αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής, ένα ανθρώπινο δικαίωμα. Είναι σημαντικό για όλες τις αλληλεπιδράσεις, συμπεριλαμβανομένου του παιχνιδιού, της μεταφοράς πληροφοριών, της κοινωνικής εγγύτητας, της μάθησης και του κόσμου των τηλεπικοινωνιών και των κοινωνικών μέσων ενημέρωσης. Οι παρεμβάσεις με ΕΕΕ πρέπει να γίνονται από εξειδικευμένους θεραπευτές με εκπαίδευση στα συστήματα αυτά, ώστε ο κάθε υποψήφιος χρήστης να λάβει ολοκληρωμένη αξιολόγηση των δυνατών και αδύνατων σημείων του και στη συνέχεια κατάλληλη παρέμβαση.

Το Κέντρο Ημέρας Παιδιών, Εφήβων και Ενηλίκων, ν. Φωκίδας της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος έχοντας ως επίκεντρο τον παιδικό και εφηβικό πληθυσμό, όπως και τον ενήλικο, στελεχώνεται από διεπιστημονική ομάδα εξειδικευμένων επαγγελματιών ψυχικής υγείας (παιδοψυχίατρο, λογοθεραπευτή, ψυχολόγο, ειδικό παιδαγωγό, εργοθεραπευτή, εκπαιδευτή ειδικών δεξιοτήτων) που έχει την κατάλληλη εκπαίδευση σε συστήματα Επαυξητικής και Εναλλακτικής Επικοινωνίας και είναι στη διάθεσή σας για περαιτέρω ενημέρωση. Στο πλαίσιο αυτό προσφέρονται δωρεάν υπηρεσίες διάγνωσης, θεραπευτικής παρέμβασης, εκπαίδευσης και πλαισίωσης.

Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθυνθείτε στα τηλέφωνα επικοινωνίας 22650 22924 (Εθνικής Αντιστάσεως 13, Άμφισσα) και 22650 23333 (Λεωφόρος Σαλώνων 29, Άμφισσα – Έναντι γηπέδου Άμφισσας).

Αργυρώ Χατζηπέτρου,

Ειδική Παιδαγωγός,

στο Κέντρο Ημέρας Παιδιών, Εφήβων και Ενηλίκων,

της Ε.Κ.Ψ.& Ψ.Υ Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος, ν. Φωκίδας

Αθανασία Τζιμαρά,

Λογοθεραπεύτρια, Επιστημονικά Υπεύθυνη

στο Κέντρο Ημέρας Παιδιών, Εφήβων και Ενηλίκων,

της Ε.Κ.Ψ.& Ψ.Υ. Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος, ν. Φωκίδας

Θέσε κι εσύ το ερώτημά σου είτε τηλεφωνικά στο 2265023222 είτε στο email [email protected].

Όλα τα ερωτήματα απαντώνται σεβόμενοι την ανωνυμία σας. Σχετικά με την πολιτική απορρήτου της Ε.Κ.Ψ.&Ψ.Υ. μπορείτε να ενημερωθείτε από την ιστοσελίδα μας ekpse.gr.