Σχολικός εκφοβισμός: εστιάζουμε στα αίτια πίσω από το σύμπτωμα

Η θεματική στήλη “ΨυχοΛογώντας” δημιουργήθηκε και υποστηρίζεται από επαγγελματίες ψυχικής υγείας της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος με στόχο την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση σε θέματα ψυχικής υγείας. Σκοπός μας είναι να ανοίξουμε έναν διάλογο με την κοινότητα απαντώντας σε προβληματισμούς που μας αφορούν όλους.

Σχολικός εκφοβισμός: εστιάζουμε στα αίτια πίσω από το σύμπτωμα

Το φαινόμενο του εκφοβισμού (bullying) έχοντας τις ρίζες του στα παλιότερα χρόνια, όπως κάθε άλλο κοινωνικό φαινόμενο, έτσι και αυτό έχει χαρακτήρα δυναμικό και μεταβάλλεται μέσα στο χρόνο, ακολουθώντας τις ευρύτερες μεταβολές που λαμβάνουν χώρα στον κοινωνικό χώρο στον οποίο αναφέρεται. Αυτό που διαφοροποιεί τα πειράγματα και τις επιθέσεις μεταξύ των μαθητών, τότε και τώρα, αφορά τόσο στα ποσοτικά, όσο και στα ποιοτικά του χαρακτηριστικά, στη συχνότητα που αυτό εμφανίζεται, την ένταση, τις μορφές που αυτό λαμβάνει, όσο και με τα μέσα που χρησιμοποιούνται.

Ο Olweus θεωρείται πρωτοπόρος στην έρευνα για τη διερεύνηση του φαινομένου του bullying. Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει «ένας μαθητής είναι θύμα εκφοβισμού, όταν εκτίθεται επανειλημμένα και για αρκετό διάστημα σε αρνητικές ενέργειες που εκτελούνται από έναν ή περισσότερους μαθητές» και χαρακτηρίζεται από τα ακόλουθα τρία κριτήρια: α) είναι μια επιθετική συμπεριφορά, β) η οποία πραγματοποιείται κατ’ επανάληψη στη διάρκεια του χρόνου, γ) μέσα σε μια διαπροσωπική σχέση που χαρακτηρίζεται από δυσαναλογία εξουσίας (Olweus, 1993).

Μορφές εκφοβισμού

Τα φαινόμενα εκφοβισμού και θυματοποίησης εκδηλώνονται με διάφορες μορφές. Πιο συγκεκριμένα, με τη λεκτική μορφή του σχολικού εκφοβισμού, που εκδηλώνεται με χλευασμούς, διακρίσεις, ταπείνωση, απειλές, τη συναισθηματική και κοινωνική περιθωριοποίηση, που έχει να κάνει με διάδοση φημών, καταστροφή προσωπικών αντικειμένων, απομόνωση από την ομάδα, μειωτικά/ρατσιστικά σχόλια, τη σωματική βία, που εκδηλώνεται με χτυπήματα, σπρωξίματα, κλωτσιές και στριμώγματα, τη σεξουαλική παρενόχληση η οποία χαρακτηρίζεται από σεξουαλικά υποτιμητικά υπονοούμενα και σχόλια, ανεπιθύμητα αγγίγματα και εξαναγκασμό του θύματος να παρακολουθεί ή να συμμετέχει ενεργά σε σεξουαλικές πράξεις. Μια ακόμη μορφή εκφοβισμού αποτελεί ο  οπτικός εκφοβισμός (visual bullying), όπου περιλαμβάνει συμπεριφορές που συνδέονται με την κυκλοφορία  μεταξύ  των  μαθητών  σημειωμάτων  με  κακόηθες  ή  ταπεινωτικό περιεχόμενο για το θύμα, ανάρτηση τέτοιων μηνυμάτων σε χώρους του σχολείου που είναι ορατοί προς το σύνολο των μαθητών ή ακόμα και πάνω στο θύμα (σημειώματα στην πλάτη, στο θρανίο, στην τσάντα του θύματος). Τέλος η πιο σύγχρονη μορφή θυματοποίησης και εκφοβισμού είναι αυτή του ηλεκτρονικού ή διαδικτυακού εκφοβισμού (cyber bullying). Ο όρος αυτός αναφέρεται στις διάφορες μορφές ψυχολογικής κακοποίησης, οι οποίες συνδέονται με τον εκβιασμό, μέσω του διαδικτύου, κινητών τηλεφώνων ή άλλης παρεμφερούς τεχνολογίας, με σκοπό τη σκόπιμη ζημιά ενός ατόμου ή μιας ομάδας.

Η παρέμβαση στο φαινόμενο του εκφοβισμού

Η αιτιολογία του εκφοβισμού στο σχολείο πρέπει γενικά να αναζητηθεί στη δυναμική αλληλεπίδραση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της προσωπικότητας των παιδιών που εμπλέκονται στις συγκεκριμένες εκδηλώσεις βίας, του οικογενειακού περιβάλλοντος, του κλίματος του σχολείου, των στάσεων που έχουν διαμορφωθεί στην κοινότητα των συνομηλίκων, αλλά και των γενικότερων προβλημάτων και καταστάσεων που συμβάλλουν στην ενίσχυση αντικοινωνικών συμπεριφορών.

Είναι γεγονός πως η σχολική κοινότητα το τελευταίο διάστημα, λόγω και της άσχημης οικονομικής κατάστασης που διανύει η χώρα μας, είναι αποδέκτης πλήθους παραγόντων που καθορίζουν τη ταυτότητα της και τη συνδέουν με τη κοινωνική πραγματικότητα, μια πραγματικότητα που είναι σκληρή, δύσκολη και αρκετά βίαιη. Το σχολείο αποτελεί μια μικρογραφία της κοινωνίας και όταν η κοινωνία “νοσεί”, θα “νοσεί” και το σχολείο. Απόρροια όλου αυτού είναι οι άνθρωποι να απομακρύνονται, οι κοινωνικοί δεσμοί να χαλαρώνουν και η επικοινωνία να καταστρέφεται. Φαινόμενα όπως η βία και ο σχολικός εκφοβισμός γίνονται έντονα, που όμως για την αντιμετώπιση τους απαιτείται μια προσέγγιση που εξασφαλίζει όχι μόνο τη συμπτωματική αντιμετώπιση τους, αλλά θα αναζητά τα αίτια πίσω από τα συμπτώματα.

Η πρόληψη και η παρέμβαση σε φαινόμενα εκφοβισμού και θυματοποίησης είναι δύο βασικές ενέργειες απαραίτητες για την αποφυγή περαιτέρω αρνητικών ενεργειών. Ωστόσο, έχει παρατηρηθεί γενικά πως υπάρχει έλλειψη σχετικής ενημέρωσης, επιμόρφωσης και εκπαίδευσης των γονέων, των μαθητών και των εκπαιδευτικών, καθώς και απουσία συνεργασίας των τριών μέσω εξειδικευμένων προγραμμάτων πρόληψης και παρέμβασης.

Το παράδειγμα της Φωκίδας

Στο νομό Φωκίδας, όπου δραστηριοποιείται η Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας (ΚΜΨΥ) και το Κέντρο Ημέρας παιδιών, εφήβων και ενηλίκων της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος, βασικός σκοπός των παρεμβάσεων και των συνεργασιών με την σχολική κοινότητα (εκπαιδευτικοί – γονείς – παιδιά/έφηβοι) είναι η πρόληψη, η ενημέρωση και η εκπαίδευσή τους αναζητώντας τα αίτια πίσω από το σύμπτωμα. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από ομάδες εφήβων, ημερίδες, σεμινάρια εκπαιδευτικών και γονέων, αλλά και παιδότοπους που οργανώνονται πάντα σε συνεργασία με την Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Διεύθυνση Εκπαίδευσης και τις κατά τόπους σχολικές μονάδες καλύπτοντας το σύνολο του νομού και παρέχοντας δωρεάν υπηρεσίες προς όλους. 

Στόχος της δράσης των μονάδων της Ε.Κ.Ψ Π. Σακελλαρόπουλος σε πλαίσια που τείνουν να εμφανίζονται περιστατικά εκφοβισμού και επιθετικότητας, όπως το σχολικό περιβάλλον, είναι η δημιουργία διαύλων επικοινωνίας ανάμεσα σε γονείς, εκπαιδευτικούς και παιδιά/εφήβους με σκοπό την βελτίωση των διαπροσωπικών σχέσεων και την αντιμετώπιση των δύσκολων καθημερινών ζητημάτων. Παράλληλα επιδιώκεται η δημιουργία των συνθηκών εκείνων που συμβάλλουν στην ανάπτυξη και την προώθηση της δημιουργικότητας και της αυτογνωσίας σε μία εποχή που ταλανίζεται από οικονομική, κοινωνική και ηθική κρίση.

Κλείνοντας, είναι σημαντικό να σημειωθεί πως η συνεργασία μεταξύ των συστημάτων της οικογένειας, του σχολείου και της κοινωνίας συνιστά θεμέλιο λίθο για την απόκτηση συλλογικής ευθύνης κατά του εκφοβισμού και της θυματοποίησης.

Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη φιλοσοφία και το πλαίσιο λειτουργίας της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα http://www.ekpse.gr/.

Ιωάννα Καλλία

Ψυχολόγος

Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος