Η συμβολή του παιχνιδιού στην γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών

Τσέλλου Δήμητρα, Λογοθεραπεύτρια, Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος

«Πώς μπορώ να βοηθήσω το παιδί μου να αναπτύξει τον λόγο του;» 

   Το ερώτημα αυτό απασχολεί τους γονείς ακόμα και από τον πρώτο καιρό της γέννησης του παιδιού τους. Η απάντηση είναι «Παίξτε μαζί του!».Το παιχνίδι δεν είναι ένα «ανώριμο στάδιο» πριν την σοβαρότητα, αντιθέτως, είναι η «αναπτυξιακή τροφή» των παιδιών. Μέσα από το παιχνίδι τα παιδιά εξερευνούν και κατανοούν τον κόσμο γύρω τους, προσαρμόζονται σε αυτόν και αναπτύσσουν δεξιότητες που συμβάλλουν στην ψυχοκινητική τους εξέλιξη. Συνεπώς, το παιχνίδι αποτελεί το κύριο και ιδανικό μέσο για την ενίσχυση της επικοινωνίας, της αλληλεπίδρασης και του λόγου.

Όσο απλό και αν φαίνεται, το παιχνίδι βοηθάει το παιδί σας να αποκτήσει πολλές γλωσσικές και επικοινωνιακές δεξιότητες, ακόμα και όταν δεν έχει ξεκινήσει να μιλάει. Από τους πρώτους μήνες της ζωής ενός βρέφους, εκείνο παρατηρεί τις κινήσεις των χεριών μας, του προσώπου μας, ακούει τους ήχους που παράγουμε και προσπαθεί να τους μιμηθεί. Σε αυτήν την ηλικία αναπτύσσονται οι προγλωσσικές δεξιότητες, δηλαδή η βλεμματική επαφή, η συγκέντρωση-προσοχή, η μίμηση και η εναλλαγή σειράς που είναι απαραίτητες για την ανάπτυξη του λόγου. Οι δεξιότητες αυτές μπορούν να αναπτυχθούν μέσω γυμναστηρίων-παπλωμάτων, παιδικών τραγουδιών, παιχνιδιών με ήχους, παιχνιδιών μπροστά στον καθρέφτη (π.χ. «κουκου-τσα»), κύβων που μπαίνουν ο ένας πάνω στον άλλων κ.ά. . Παίζοντας, λοιπόν, με το μωρό σας, το βοηθάτε να κάνει τα πρώτα του βήματα για επικοινωνία.

Σταδιακά, καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν, το παιχνίδι τους εξελίσσεται και γίνεται όλο και πιο σύνθετο, και, κατ΄ επέκταση, αναπτύσσουν ακόμα περισσότερες δεξιότητες. Αναλυτικότερα, από ενός έτους περίπου αναδύεται το λειτουργικό παιχνίδι. Τέτοιου είδους παιχνίδια είναι παραδείγματος χάριν μπάλες, κούκλες/αρκούδοι/μωρά, αυτοκινητάκια και αντικείμενα όπως ποτήρια, πιάτα-μπολ, βούρτσες κ.ά.. Με την επαφή του µε τα αντικείμενα γνωρίζει την χρήση και τις ιδιότητες τους και δημιουργεί σχέσεις αιτίου-αποτελέσματος.

Το λειτουργικό παιχνίδι επίσης, μπορεί να συμβάλει στην εκμάθηση νέου λεξιλογίου (π.χ. μέρη σώματος, ρούχα, ρήματα κ.α.). Έννοιες μεγέθους, χώρου, σειράς παίρνουν σάρκα και οστά και το παιδί αποκτά κίνητρο να ζητήσει το μεγάλο ποτήρι, τον αρκούδο που είναι πάνω στο κρεβάτι, το πρώτο ή τελευταίο αυτοκινητάκι. Παράλληλα, δίνεται η δυνατότητα καλλιέργειας της συναισθηματικής αγωγής π.χ. μιλώντας για τα συναισθήματα της κούκλας, ανάλογα με το εάν μοιάζει χαρούμενη ή λυπημένη. Επιπλέον, μαθαίνει να κάνει επιλογές ανταποκρινόμενο σε ερωτήσεις (π.χ. «Θέλεις την κόκκινη ή την πράσινη μπλούζα;»).

Ακόμη, τα παιχνίδια κατασκευών, όπως τουβλάκια, legos, ζωγραφική, σετ τρένου, αεροπλάνου, παζλ, ενσφηνώματα κ.ά., μπορούν να γίνουν ένα χρήσιμο εργαλείο μάθησης. Παίζοντας με αυτά το παιδί, γνωρίζει χρώματα, χωρικές έννοιες (π.χ. «βάλε πάνω/δίπλα»), χρονικές έννοιες (π.χ. «βάλε πρώτα το κόκκινο τουβλάκι και μετά το μπλε»), έννοιες μεγέθους (π.χ. «δώσε το μεγάλο κομμάτι), σχέσεις μέρους-όλου και αριθμούς (π.χ. μετρώντας τα κομμάτια του παζλ). Επιπροσθέτως, ενισχύεται η κατανόηση και εκτέλεση εντολών (π.χ. «πάρε/δώσε τουβλάκι») και διευρύνονται η προσοχή και η δεξιότητα επίλυσης προβλημάτων (π.χ. παρατηρώντας το σχήμα και το μέγεθος κάθε κομματιού και επιλέγοντας το κατάλληλο για να ολοκληρωθεί η κατασκευή).

Φυσικά, δεν θα μπορούσα να παραλείψω τη σημασία που έχει το συμβολικό, φαντασιακό παιχνίδι και το παιχνίδι ρόλων, όπως για παράδειγμα κουζινικά, κουκλόσπιτο, κουκλοθέατρο, εργαλεία, φάρμα, γκαράζ κ.ά.. Το παιχνίδι ρόλων απαιτεί φαντασία και βοηθά τα παιδιά να ενισχύσουν τον προφορικό τους λόγο (π.χ. λεξιλόγιο, γραμματική και σύνταξη, αφηγηματικός λόγος) μέσα από την δημιουργία διαλόγων και ιστοριών κατά την υπόδυση ρόλων. Παράλληλα, βάζει τα παιδιά στη διαδικασία να αλληλεπιδρούν κοινωνικά, να κατανοούν την οπτική των άλλων, να χειρίζονται καταστάσεις και να επιλύουν προβλήματα οξύνοντας έτσι την κριτική τους σκέψη, καθώς και να εξωτερικεύουν και να ελέγχουν τα συναισθήματα τους, να παίρνουν πρωτοβουλίες και να κάνουν διαλόγους, διαμορφώνοντας το ύφος τους ανάλογα με το πρόσωπο που απευθύνονται. Ο τρόπος που θα τους υποδείξουμε να συμπεριφέρονται σε διάφορες καταστάσεις στο παιχνίδι ρόλων είναι και αυτός που θα υιοθετήσουν σε αντίστοιχες περιστάσεις της πραγματικής ζωής.

Επίσης, τα παιχνίδια με κανόνες, όπως επιτραπέζια, ποδόσφαιρο-μπάσκετ, τράπουλα, UNO κ.ά. ως παιχνίδια αλληλεπίδρασης μπορούν να αποτελέσουν και αυτά μια γερή βάση για την ανάπτυξη των πραγματολογικών δεξιοτήτων του παιδιού, οι οποίες είναι απαραίτητες για την ομαλή ένταξη του σε διάφορα κοινωνικά σύνολα: επικοινωνία, επαφή, σύνδεση με καθημερινές καταστάσεις ρουτίνας, και όχι μόνο, σε σχέση με την οικογενειακή, κοινωνική, σχολική κοινότητα και τους ανθρώπους που τις απαρτίζουν. Μέσω, λοιπόν, τέτοιου είδους παιχνιδιών τα παιδιά μαθαίνουν την έννοια των ορίων, μαθαίνουν να συνεργάζονται και να περιμένουν την σειρά τους, αλλά και να αποδέχονται την ήττα.

Ποιος είναι ο ρόλος όμως των γονέων στο παιδικό παιχνίδι;

Ωστόσο, κανένα παιχνίδι από μόνο του δεν είναι αρκετό.  Ο ρόλος που διαδραματίζουν οι γονείς στο παιχνίδι των παιδιών τους, μέσα από την ενθάρρυνση και την παρουσία τους, είναι υψίστης σημασίας. Ο γονιός είναι εκείνος που αποτελεί την κυριότερη πηγή ερεθισμάτων ομιλίας και έκφρασης στα πρώτα χρόνια της ζωής του παιδιού. Οι γονείς είναι ωφέλιμο την ώρα του παιχνιδιού να παρατηρούν το παιδί τους και να σχολιάζουν αυτά που κάνει, επαναλαμβάνοντας κάποιες λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιεί το ίδιο το παιδί ή/και επεκτείνοντας τες. Είναι επίσης, βοηθητικό να χρησιμοποιούν κατάλληλο τόνο στη φωνή που να εκφράζει χαρά, ενθουσιασμό, όπως και χειρονομίες, που να δηλώνουν το μήνυμα που θέλουν να περάσουν. Δώστε, λοιπόν, χρόνο στο παιδί, περιμένετε τη σειρά σας και σταθείτε στο ίδιο επίπεδο με εκείνο.

Συνοψίζοντας, η αξία του παιχνιδιού στην γλωσσική καλλιέργεια και επικοινωνία είναι αδιαμφισβήτητη. Επομένως, αφήστε τα παιδιά σας να παίζουν και συντονιστείτε και εσείς μαζί τους! Εξάλλου, όπως είπε ο Froebel, «Το παιχνίδι είναι η πιο αγνή και η πιο εμπνευσμένη δραστηριότητα του ανθρώπου σε οποιοδήποτε σημείο της ζωής του κι αν βρίσκεται».