Η. Τζαβαλής: Εισοδηματική ανισότητα και οικονομική ανάπτυξη

Του Ηλία Τζαβαλή*

Η σχέση μεταξύ εισοδηματικής ανισότητας και οικονομικής ανάπτυξης συζητείται πρώτη φορά στη βιβλιογραφία στο άρθρο του Kuznets (1955), ο οποίος επισημαίνει ότι η ανάπτυξη προκαλεί προσωρινά ανισότητα. Ωστόσο, ύστερα από εμπειρικές μελέτες που έδειξαν ότι χώρες με οικονομική στασιμότητα χαρακτηρίζονται μόνιμα από εισοδηματική ανισό- τητα, ξεκίνησαν προσπάθειες να κατανοηθούν οι οικονομικοί μηχανισμοί μιας αρνητικής σχέσης μεταξύ της ανισότητας και της ανάπτυξης (Alesina-Rodrik, 1994). Ανάμεσα στους κυριότερους παράγοντες που εξηγούν μια τέτοια σχέση συμπεριλαμβάνονται οι παρακάτω: 

i) Ατέλειες στις πιστωτικές αγορές και ασύμμετρη πληροφόρηση: Υψηλός βαθμός εισοδηματικής ανισότητας περιορίζει τους πιο οικονομικά αδύναμους να έχουν πρόσβαση σε πιστώσεις, με συνέπεια να αναστέλλονται επενδύσεις σε ανθρώπινο κεφάλαιο που αποτελεί σήμερα μια από τις σημαντικότερες πηγές ανάπτυξης. Η ανισότητα περιορίζει σημαντικά δυνατότητες εκπαίδευσης, εμποδίζει την ανάπτυξη δεξιοτήτων και μειώνει την κοινωνική κινητικότητα. 

ii) Χαμηλό κατά κεφαλήν εισόδημα: Νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα έχουν συνήθως πολλά παιδιά και τείνουν να επενδύουν λιγότερο στην εκπαίδευση των παιδιών λόγω έλλειψης πόρων. 

iii) Κοινωνικοπολιτικές αναταραχές: Οπως επιβεβαιώνεται από εμπειρικές μελέτες, η άνοδος των κοινωνικοπολιτικών αναταραχών επιβραδύνει την ανάπτυξη (Barro, 2000). Σε χώρες με ακραίο πλούτο και μεγάλη εισοδηματική ανισότητα παρατηρούνται υψηλά επίπεδα κοινωνικής αναταραχής που συχνά οδηγούν σε πολιτική αβεβαιότητα, επιβραδύνουν την παραγωγικότητα στην οικονομία και αποθαρρύνουν τις επενδύσεις.

iv) Η ποιότητα των θεσμών του κράτους: Η ποιότητα των θεσμών διαδραματίζει ζωτικό ρόλο στην ευημερία μιας χώρας και αποτελεί κινητήρια δύναμη της οικονομικής ανάπτυξης μακροπρόθεσμα (Acemoglou κ.ά., 2005). Υψηλή εισοδηματική ανισότητα δημιουργεί γόνιμο έδαφος για ανεπαρκείς θεσμούς. Το πιο άμεσο εργαλείο οικονομικής πολιτικής για την αντι- μετώπιση της ανισότητας είναι η αναδιανομή εισοδήματος μέσω παροχών και του φορολογικού συστήματος. Ενα χαρα- κτηριστικό του συστήματος αυτού που συνδέεται με την εισοδηματική ανισότητα είναι ο σχετικά υψηλός λόγος εμμέσων / άμεσων φόρων (Atkinson-Stiglitz, 1976). Η αύξηση του λόγου αυτού υπέρ των έμμεσων φόρων συσχετίζεται με αύξηση της ανισότητας του εισοδήματος ακόμα και για χώρες του ΟΟΣΑ, που έχουν υψηλότερο επίπεδο ευημερίας σε σχέση με τις αναπτυσσόμενες χώρες. Θετικές επιπτώσεις στην κατανομή του εισοδήματος έχει επίσης η προοδευτική φορολογία. 

Σε πρόσφατη μελέτη του ΚΕΠΕ με τίτλο «Πρόσφατες εμπειρίες και εξελίξεις για την εισοδηματική ανισότητα στην Ελ- λάδα» επισημαίνεται ότι, με βάση το μέτρο εισοδηματικής ανισότητας Gini, η Ελλάδα το έτος 2022 βρίσκεται στην 8η υψηλότερη θέση στην ΕΕ και το επίπεδο ανισότητας είναι μεγαλύτερο κατά 1,9 μονάδες του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Το ίδιο έτος παρατηρείται επίσης μια αύξηση του λόγου έμ- μεσων / άμεσων φόρων στο δύο (2) προς ένα (1), σε σχέση με το 1,4 προς 1 που παρατηρείται το έτος 2013. 

*Ο Ηλίας Τζαβαλής είναι καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. 

Το κείμενο αναδημοσιεύεται από το Βήμα της Κυριακής (11 Ιουνίου)