Το Κράτος Δικαίου: Έννοια ή πραγματικότητα;

Της Μαρίνας-Σελήνης Κατσαΐτη*

Σύμφωνα με το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης «Το κράτος δικαίου αποτελεί ιδρυτική αξία της Ε.Ε. …Μία ισχυρή νοοτροπία κράτους δικαίου είναι καίριας σημασίας για τις δημοκρατίες και βρίσκεται στο επίκεντρο της καταπολέμησης της διαφθοράς, της διαφύλαξης της ακαδημαϊκής ελευθερίας και της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης, καθώς και της προαγωγής των ανθρώπινων δικαιωμάτων».

Τί είναι όμως το κράτος δικαίου;

Πάλι με βάση το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης «Στο πλαίσιο του κράτους δικαίου, όλες οι δημόσιες εξουσίες πρέπει πάντοτε να ενεργούν εντός των ορίων που καθορίζει ο νόμος. Η έννοια του κράτους δικαίου περιλαμβάνει μια διαφανή, δημοκρατική και πλουραλιστική νομοθετική διαδικασία με λογοδοσία, την αποτελεσματική δικαστική προστασία, περιλαμβανομένης της πρόσβασης στη δικαιοσύνη, από ανεξάρτητα και αμερόληπτα δικαστήρια, καθώς και τη διάκριση των εξουσιών. Το κράτος δικαίου επιβάλλει ισότιμη προστασία για όλους βάσει του νόμου και αποτρέπει την αυθαίρετη χρήση εξουσίας από τις κυβερνήσεις. Εξασφαλίζει την προστασία και τον σεβασμό των βασικών πολιτικών και ατομικών δικαιωμάτων, καθώς και των ατομικών ελευθεριών».

Γιατί όμως να συζητάμε για το κράτος δικαίου τώρα;

Πριν από μια εβδομάδα ακριβώς βρισκόμουν στο Εφετείο Αθηνών. Ένας φοιτητής μου δικαζόταν μαζί με άλλους 23 συγκατηγορούμενους στο Μικτό Ορκωτό. Βρισκόμουν εκεί ως μάρτυρας υπεράσπισης. Προσφέρθηκα να καταθέσω γιατί γνωρίζω, από προσωπικό μου βίωμα με μέλος της οικογένειάς μου, την αξία της κατάθεσης ενός καθηγητή πανεπιστημίου, στην έκβαση μιας δίκης, και ειδικά σε ποινικό δικαστήριο. Το έχω δει με τα μάτια μου σε ηλικία 19 ετών. Μολονότι πίστευα στην αθωότητα του φοιτητή μου, δεν μπορούσα να το ρισκάρω και να μην πάω. Κι έτσι πήγα.

Το κράτος δικαίου προάγει τα ανθρώπινα δικαιώματα

Έφτασα στο δικαστήριο στις 2:10 μμ. Λόγω μεγάλης καθυστέρησης, αναγκάστηκα να περιμένω μέχρι τις 8 (το βράδυ) για να καταθέσω. Είχα την ευκαιρία να ακούσω την Πρόεδρο να διαβάζει όλο το κατηγορητήριο (για σύσταση εγκληματικής οργάνωσης, κλοπές, βιαιοπραγίες κτλ.). Και βρέθηκα στη δυσάρεστη θέση πότε να γελάω και πότε να κλαίω με τα όσα άκουγα. Το κατηγορητήριο κατέρρεε λεπτό με το λεπτό, ενώ οι κατηγορούμενοι στο σύνολό τους παρακολουθούσαν τα τεκταινόμενα στωικά. Βέβαια, όταν έχεις πάνω από το κεφάλι σου αστυνομία με όπλα στα χέρια, μόνο στωικά μπορείς να παρακολουθήσεις μια δίκη (ή οτιδήποτε άλλο), αλλά αυτό είναι μια άλλη συζήτηση. 

Δεν επιθυμώ να εμβαθύνω περισσότερο στις λεπτομέρειες του δικαστηρίου και της υπόθεσης, κυρίως από σεβασμό προς τους κατηγορούμενους και τις οικογένειές τους. Ωστόσο, θεωρώ σημαντικό να υπογραμμίσω δυο γεγονότα. 

Οι κατηγορίες οι οποίες απαγγέλθηκαν στον φοιτητή μου, για κλοπή και για εμπόριο μικροποσότητας κάναβης, ήταν πολύ συγκεκριμένες. Κάποιος τον αναγνώρισε από απόσταση (λέει) εκατό μέτρων, μέσα στη νύχτα, και τα στοιχεία με βάση τα οποία τον αναγνώρισε ήταν πως «είναι ψηλός και γεροδεμένος» ενώ για την κλοπή η γυναίκα που υπήρξε βασική μάρτυρας πρόσθεσε ότι φορούσε παπούτσια Adidas. Φως φανάρι! Αντίστοιχα ήταν και τα κατηγορητήρια για πολλούς από τους υπόλοιπους κατηγορούμενους. Κατηγορήθηκαν μέχρι και άνθρωποι οι οποίοι δεν βρισκόντουσαν στη χώρα!

Το κράτος δικαίου εξασφαλίζει την προστασία και τον σεβασμό των βασικών πολιτικών και ατομικών δικαιωμάτων, καθώς και των ατομικών ελευθεριών

Οι διαδικασίες για το δικαστήριο ξεκίνησαν εσπευσμένα στις 4 Μαρτίου 2024, καθότι σήμερα (22/3/2024) παρέρχεται το 18μηνο της προφυλάκισης κάποιων από τους κατηγορούμενους, ανάμεσα στους οποίους βρίσκεται και ο φοιτητής μου. Αυτός ο Άνθρωπος, αυτό το νέο παιδί, βρίσκεται στη φυλακή 18 ολόκληρους μήνες, ενώ είναι αθώος όπως αποδείχτηκε, περιμένοντας να δικαστεί ενώ εκεί έξω κόσμος πολύς αλωνίζει ανενόχλητος. 

Για την ιστορία η απόφαση εξεδόθη χθες, Πέμπτη 21 Μαρτίου 2024. 16 από τους 24 κατηγορούμενους κρίθηκαν αθώοι! Εξέτισαν όμως την ποινή (θυμίζω φυλάκιση 18 μηνών) ΜΗΠΩΣ ΚΑΙ βρεθούν μετά ένοχοι. Το γεγονός ότι αυτό το 18μηνο μπορεί να έχει καταστρέψει τη ζωή μερικών ή και όλων, δεν το εξετάζει κανείς!

Δεν βαριέσαι. Πάμε παρακάτω.

Το κράτος δικαίου επιβάλλει ισότιμη προστασία για όλους βάσει του νόμου

Στην υπόθεση των Τεμπών, για ένα έγκλημα με 57 νεκρούς, βρίσκονται στη φυλακή 2 (μόλις) άνθρωποι! Δεν ισχυρίζομαι φυσικά ότι θα έπρεπε να βρίσκονται στη φυλακή περισσότεροι για να κάνουν μπούγιο, ούτε κατ’ αριθμητική αναλογία με τους νεκρούς. Ωστόσο, αφενός η πολυπλοκότητα της υπόθεσης και αφετέρου όλες οι προσπάθειες συγκάλυψης και των γεγονότων αλλά και των σχετικών ευθυνών παραπέμπουν οπωσδήποτε σε κάτι λίγο πιο σύνθετο από το «προφανές». 

Το κράτος δικαίου προάγει τη διαφύλαξη της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης

Άφωνη παρακολουθεί η κοινή γνώμη την αποκάλυψη περαιτέρω στοιχείων σχετικά με το έγκλημα. Όχι φυσικά από κάποιο «μεγάλο κανάλι» αλλά από ένα μικρότερο (ΚΡΗΤΗTV) που τόλμησε να βγάλει τις πληροφορίες στη φόρα. Τα περισσότερα ΜΜΕ κάνουν γαργάρες, διότι αυτή την εποχή είναι πολλές οι ιώσεις και έχουν πονόλαιμο. Εμείς πάλι οι υπόλοιποι – οι κοινοί θνητοί, ο  απλός λαός – φωνή έχουμε, αλλά δεν έχουμε ακροατήριο, δεν έχουμε στην ιδιοκτησία μας κανάλια, δεν εξυπηρετούμε συμφέροντα και δεν υπακούμε σε εντολές. Μπέρδεμα! 

Το κράτος δικαίου προάγει τη διαφύλαξη της ακαδημαϊκής ελευθερίας

Έλληνες Καθηγητές Πανεπιστημίου από τις ΗΠΑ ερευνούν και προσκομίζουν στοιχεία τα οποία καταθέτουν στον ανακριτή. Εμείς οι Έλληνες Καθηγητές Πανεπιστημίου που υπηρετούμε σε ελληνικά πανεπιστημιακά ιδρύματα, δεν διαθέτουμε γνώσεις ικανές για να παράσχουμε αντίστοιχο βοηθητικό έργο στην ελληνική δικαιοσύνη; Ή δεν τις διαθέτουμε, ή δεν μας ζητήθηκε ποτέ ή οι συνάδελφοι με τη συγκεκριμένη επιστημονική γνώση φιμώθηκαν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο.  

Το κράτος δικαίου αποτρέπει την αυθαίρετη χρήση εξουσίας από τις κυβερνήσεις

Ποιος έδωσε την εντολή ή την άδεια για να φύγουν τα βαγόνια από τον χώρο του δυστυχήματος την άλλη μέρα το πρωί; Ποιος διέταξε να αλλοιωθεί ο χώρος, να απομακρυνθούν τα αποδεικτικά στοιχεία και να μπαζωθεί η περιοχή με επείγουσες διαδικασίες; Σε μία χώρα που το συγκεκριμένο σύστημα τηλεδιοίκησης κοστίζει (σύμφωνα με τα στοιχεία που κατατέθηκαν) 200.000 ευρώ, πως γίνεται όχι μόνο αυτό να έχει πληρωθεί (πολλαπλάσια) και να μην υπάρχει αλλά και να έχει (ως δια μαγείας) εξευρεθεί ποσό 650.000 χιλιάδων ευρώ σε μόλις 3 ημέρες από το δυστύχημα για το «καθάρισμα» του «χώρου» και την «αποκατάστασή» του; 

Γιατί οι αναλύσεις του Γενικού Χημείου του Κράτους αναφέρονται σε παρουσία καθαρού ξυλολίου και τουλοουλίου σε μεγάλες ποσότητες σε όλη την περιοχή και στα προσωπικά αντικείμενα των επιβατών του τρένου (ρούχα, παπούτσια, κτλ.); Γιατί η ανάκριση και η κυβέρνηση αναφέρουν ότι «δεν θα ασχοληθούν με την έκρηξη» αλλά μόνο με τη σύγκρουση των τρένων; 

Δεν μπορώ να επιχειρήσω καν να απαριθμήσω τα ερωτήματα που έχουν γεννηθεί από όλη αυτή την υπόθεση. Είναι αναρίθμητα. Ο νοών νοείτω. Θέλω όμως πραγματικά να υπογραμμίσω την παρωδία του υποτιθέμενου κράτους δικαίου.

Σύμφωνα με την νομοθεσία της Ε.Ε. «…το κράτος δικαίου είναι επίσης ένα από τα πολιτικά κριτήρια προσχώρησης στην ΕΕ». Μήπως αυτό συνεπάγεται και το αντίθετο; Ότι δηλαδή η απουσία κράτους δικαίου αποτελεί ένα από τα πολιτικά κριτήρια αποχώρησης από την ΕΕ; Μπορεί βέβαια να έχουμε μπερδευτεί και να μην βρισκόμαστε στην Ευρώπη. Ίσως θεσμικά να ταιριάζουμε περισσότερο σε καμιά γειτονική ήπειρο-χώρα εξ ανατολών και απλώς να μας πήρε ο αέρας να βρεθήκαμε στην ΕΕ.

Και για να κλείσω όπως ξεκίνησα, σύμφωνα με την Έκθεση του 2020 για το κράτος δικαίου – Κεφάλαιο για την κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ελλάδα, που συνέταξε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρονται ανάμεσα σε άλλα τα κάτωθι:

Σύστημα Απονομής Δικαιοσύνης: «Το επίπεδο της εκλαμβανόμενης ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης είναι μέτριο» (σελ. 4) «Το σύστημα απονομής δικαιοσύνης στη Ελλάδας εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις όσον αφορά τη συνολική του αποδοτικότητα. …ο χρόνος που απαιτείται για την εκδίκαση των αστικών και των εμπορικών υποθέσεων αμφισβητούμενης δικαιοδοσίας αυξήθηκε εκ νέου – 559 ημέρες το 2018» (σελ. 5) Πλαίσιο για την Αντιμετώπιση της Διαφθοράς: «Το 95% όσων απάντησαν στην τελευταία έρευνα του Ευρωβαρόμετρου για τη διαφθορά θεωρεί ότι η διαφθορά είναι ευρέως διαδεδομένη στη χώρα τους (ενωσιακός μέσος όρος 71%)» (σελ. 7). Πολυφωνία των ΜΜΕ: «Η ανεξαρτησία και η αποτελεσματικότητα του (ΕΣΡ) εκτιμάται ότι βρίσκονται σε χαμηλό κίνδυνο…ωστόσο, το παρατηρητήριο για την πολυφωνία στα μέσα μαζικής επικοινωνίας του 2020 δείχνει επίσης ότι δεν υπάρχουν ειδικές εγγυήσεις για την αποφυγή αυθαίρετων αποφάσεων του κράτους όσον αφορά τους δημοσιονομικούς πόρους της αρχής. Υποστηρίζει επίσης ότι, μολονότι υφίστανται κανόνες για το ασυμβίβαστο, οι διαδικασίες διορισμού δεν είναι επαρκώς διαφανείς και τα απαιτούμενα προσόντα καθορίζονται με γενικούς όρους, γεγονός που δεν αποκλείει την επιλογή των μελών του ΕΣΡ βάσει πολιτικών κριτηρίων» (σελ. 11).

Η κυρία Καρυστιανού είπε ότι το θέμα του Κράτους Δικαίου μας αφορά όλους. Και μας αφορά.

*Η Μαρίνα-Σελήνη Κατσαΐτη είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Οικονομικής Ανάλυσης, Πρόεδρος, Τμήμα Περιφερειακής και Οικονομικής Ανάπτυξης στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών 

¹ https://www.consilium.europa.eu/el/policies/rule-of-law/

² https://www.newsbeast.gr/society/arthro/10696186/katadikastikan-8-apo-tous-24-syllifthentes-gia-tin-ypothesi-tis-polytechneioupolis-to-2022

³ https://www.youtube.com/watch?v=emmbmjf3oTU&t=658s

⁴ https://www.youtube.com/watch?v=emmbmjf3oTU&t=658s 

⁵ https://www.ethnos.gr/greece/article/301123/temphoiekrhktikesylespoybrethhkankaitoaithmasyggenongiaxhmikomhxaniko  

⁶ https://eur-lex.europa.eu/EL/legal-content/glossary/rule-of-law.html 

⁷ Έκθεση του 2020 για το κράτος δικαίου, Κεφάλαιο για την κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ελλάδα, που συνοδεύει το έγγραφο Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειώ, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες, 20.9.2020 (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52020SC0307)