ΖΩΗ: ή θα τη φας ή θα σε φάει. Σκέψεις και προβληματισμοί

ΖΩΗ

ή θα τη φας ή θα σε φάει

90 + 1 μαθήματα ζωής

Το μυθιστόρημα της ζωής μου

ΜΑΡΙΝΑ-ΣΕΛΗΝΗ ΚΑΤΣΑΙΤΗ

Σκέψεις και προβληματισμοί

ΖΩΗ με μεγάλα άσπρα γράμματα και μια μάχη σώμα με σώμα: «Ή θα τη φας ή θα σε φάει». Δεν έχει θυμό, δεν έχει πίκρα, μόνο ορμή, πείσμα και μια δυναμική που σε προϊδεάζει για τον τελικό νικητή.

Και μια μαύρη μικροσκοπική φιγούρα, μία δρομέας, που δείχνει να τρέχει να ξεφύγει από τη σκιά που αφήνει πίσω της, ψάχνοντας απεγνωσμένα να χωθεί σε κάτι σα σε λαβύρινθο, με κατακόκκινα πολυδαίδαλα και αδιέξοδα στενά περάσματα. Μοιάζει να μην μπορεί να ξεφύγει ή να μην έχει άλλη επιλογή.

‘Έψαξα το συμβολισμό των χρωμάτων.

Κόκκινο: Πάθος, αγάπη, ενθουσιασμός, δύναμη, ενέργεια, δράση, θέληση, αποφασιστικότητα, κίνδυνο, θυμό.

Μαύρο: Πένθος, θλίψη, σκοτάδι, φόβος, αβεβαιότητα.

Άσπρο: Αγνότητα, αθωότητα, ειρήνη, αλήθεια, αρμονία.

Τρία χρώματα, τρεις συμβολισμοί. Τρέχει με δύναμη, θέληση και αποφασιστικότητα, αφήνοντας πίσω της σκοτάδι και φόβο, με στόχο την αλήθεια και την αρμονία. Ένα εξώφυλλο που απεικονίζει ευρηματικά την πορεία 40 χρόνων ζωής της συγγραφέως.

Αναρωτήθηκα με ποια κριτήρια ένας εκδοτικός οίκος αποφάσισε να επενδύσει οικονομικά σε μια αυτοβιογραφία μιας πρωτοεμφανιζόμενης συγγραφέως, που δεν ανήκει στην κατηγορία ενός ιστορικού προσώπου ή ενός αναγνωρισμένου επιστήμονα ή καλλιτέχνη ή ακόμα σε κάποιον «συγγραφέα» για τους λάτρεις της κλειδαρότρυπας. 

Αναρωτήθηκα επίσης, γιατί ένας καθημερινός άνθρωπος να θελήσει ή να τολμήσει μάλλον να βγάλει στο φως την προσωπική και οικογενειακή του ζωή, να εκθέσει και να εκτεθεί και μάλιστα σε ένα μικρό χώρο, όπου η απόλυτη ιδιώτευση είναι σχεδόν ανέφικτη. Θα μπορούσε κανείς –και δικαίως- να ισχυριστεί ότι η περιπέτεια της ζωής δεκάδων ανθρώπων ξεπερνά και το πιο ευφάνταστο σενάριο και θα αποτελούσε επίσης υλικό για τη συγγραφή ενός βιβλίου. 

Τι ξεχωριστό και ενδιαφέρον λοιπόν έχει αυτή η αυτοβιογραφία; Σε τι αφορούν τον αναγνώστη τα προσωπικά βιώματα της συγγραφέως; Μήπως η καταγραφή των γεγονότων και των συνθηκών που καθόρισαν την πορεία της έχουν από μόνα τους μια μοναδικότητα και ένα ξεχωριστό ενδιαφέρον; Μήπως τα 90 + 1 βιωματικά μαθήματα που αποκόμισε από τις εμπειρίες της;

Πώς μπορεί λοιπόν κανείς να διατυπώσει με σχετική ασφάλεια το είδος αυτού του βιβλίου περιορίζοντας κατά το δυνατόν μια ανεδαφική και αυθαίρετη ερμηνεία; Είναι αμιγώς αυτοβιογραφικό, είναι ένα είδος οδηγού αυτοβελτίωσης, όπως αναφέρει ή διερωτάται η ίδια ή και τα δύο; Ή μήπως αποτελεί ένα είδος από μόνο του, μια και η εξιστόρηση των γεγονότων που συνέβαλαν στην εξέλιξή της δεν αποτελούν αυτοσκοπό, αλλά το λόγο και το κίνητρο που την οδήγησαν στον δύσκολο και οδυνηρό μονοπάτι της εσωτερικής γνώσης;

Μελετώντας και όχι διαβάζοντας αυτό το βιβλίο και  εμβαθύνοντας στην ψυχοσύνθεση και την αλληλεπίδραση των πρωταγωνιστών του γονεϊκού περιβάλλοντος, καθώς και των συνθηκών που το διαμόρφωσαν, θεωρώ ότι το σκληρό αυτό πόνημα, μπορεί να αποτελέσει ένα είδος εγχειριδίου πληροφοριών και γνώσης με πολλούς αποδέκτες. Σε καμία περίπτωση όμως έναν οδηγό χρήσης για γονείς, κρίνοντας μόνον εκ του αποτελέσματος και της επαγγελματικής καταξίωσης της συγγραφέως, υποβαθμίζοντας έτσι τις οδυνηρές επιπτώσεις στον ψυχισμό της. 

Το διάβασα σε μια μέρα. Βιβλίο που δεν σ’ αφήνει να τ’ αφήσεις απ’ τα χέρια σου. Κάθε σελίδα και ένα ξάφνιασμα, μια αλήθεια σκληρή και πικρή, σαν απόστημα με οδηγίες για το ξερίζωμα του. 

Εκτός από τη λογοτεχνική του αξιολόγηση, ένα βιβλίο μπορεί να έχει πολλές αναγνώσεις και το βιβλίο της κ. Κατσαϊτη είναι ένα απ’ αυτά. Μπορεί να μείνει κανείς στην αφήγηση των γεγονότων, που από μόνα τους προκαλούν προβληματισμό και ερωτηματικά, με κυρίαρχο συναίσθημα την έντονη συγκίνηση, που αγγίζει βαθιά τον ψυχισμό του αναγνώστη. 

Όσο μου επιτρέπεται, ως απλή αναγνώστρια, θεωρώ ότι η συγγραφέας τήρησε με συνέπεια τις ισορροπίες και  το μέτρο του συγγραφικού ύφους από την αρχή ως το τέλος, γεγονός καθόλου εύκολο για την καταγραφή μιας τέτοιας διαδρομής, όπου τα καταιγιστικά γεγονότα διαδέχονται απανωτά το ένα το άλλο. Θα μπορούσε κάλλιστα να διολισθήσει συγγραφικά σε ένα γλυκανάλατο μελό ή σε μια σαφή ή διαφαινόμενη θυματοποίηση και αυτολύπηση. 

Αντίθετα, για ένα δύσκολα εξηγήσιμο λόγο, παρ’ όλη τη συναισθηματική και όχι μόνο σκληρότητα των γεγονότων, δεν εισέπραξα αρνητικά συναισθήματα, όπως θυμό, θλίψη, αγανάκτηση. Το αξιοθαύμαστο και το περίεργο συγχρόνως είναι, ότι στην εξιστόρηση ακόμα και των πιο τραυματικών εμπειριών της, υπάρχει διάχυτο ένα ιδιαίτερο χιούμορ και ένας αυτοσαρκασμός, που δεν είναι ακριβώς ούτε το ένα ούτε το άλλο, όπως τουλάχιστον έχουμε συνηθίσει να το εννοούμε.

Οδηγήθηκα στη σκέψη ότι η συγγραφέας δεν ακολούθησε νοητικούς συνειρμούς, αλλά «απευθύνθηκε» -άθελά της ίσως- στο σύνολο των αποτυπωμένων υποσυνείδητων ή και συνειδητών πληροφοριών από διάφορες πηγές γνώσης, τραυματικές και μη εμπειρίες. Το ύφος του συγγραφικού αποτελέσματος, κυρίως από τη συναισθηματική του οπτική, καταδεικνύει τον τρόπο και το λόγο που τα γεγονότα καταγράφηκαν μ’ αυτόν τον ιδιαίτερο τρόπο στον ψυχικό της κόσμο. Πολύ καλά προγραμματισμένη, αποτέλεσμα μιας αυστηρά οριοθετημένης και άκαμπτης αγωγής, με αυτονόητες υποχρεώσεις από τη νηπιακή της ακόμη ηλικία, εισέπραξε την περί διαπαιδαγώγησης αντίληψη των γονιών της, ως φυσιολογική, μια και είναι η μόνη που γνωρίζει ένα παιδί. Χωρίς να είμαι καθόλου βέβαιη για το συλλογισμό μου αυτό, θεωρώ ότι ίσως είναι ο λόγος ή ένας από τους λόγους που ο ουσιαστικός της συγγραφικός λόγος διαθέτει αυτά τα στοιχεία. Ακόμα έχω την εντύπωση ότι το κείμενο εξελίχθηκε από μόνο του θα έλεγα, σε μια συγγραφική ροή χωρίς ιδιαίτερες επανεξετάσεις ή δεύτερες σκέψεις. 

Ανεξάρτητα απ’ τις όποιες αντιρρήσεις ή αρνητική κριτική μπορεί να διατυπώσει κάποιος –όπως άλλωστε έχει κάθε δικαίωμα- αδιαμφισβήτητο παραμένει το γεγονός, ότι η αξία ή μάλλον η χρησιμότητα αυτού του βιβλίου είναι αξιοσημείωτη, λόγω των πολυεπίπεδων προβληματισμών και ερωτημάτων που αναδεικνύει. 

Και σ’ αυτά θα παραμείνω.

• Ποια υπήρξε η κινητήρια δύναμη και η γενεσιουργός αιτία για την εντυπωσιακή εξέλιξη της συγγραφέως;
• Με ποιο τρόπο, θετικό ή και αρνητικό «προγραμματίστηκε» η πορεία της από το γονεϊκό  περιβάλλον;
• Αν και σε ποιο βαθμό συνέβαλε το γενετικό της υλικό στην αντιμετώπιση των σκληρών συνθηκών και των προβλημάτων που κλήθηκε να διαχειριστεί και να λύσει;
• Η παντελής απουσία επιβράβευσης, αποδοχής και στήριξης, αποτέλεσαν μόνο τραύμα ή και κάποια μορφή κινήτρου ή και τα δύο; Πώς επηρέασαν ή και καθόρισαν και σε ποιο βαθμό τις επιλογές της στην προσωπική, οικογενειακή, επαγγελματική και κοινωνική της ζωή;
• Οι θεωρίες και οι μέθοδοι περί διαπαιδαγώγησης των γονέων ήταν εκ μέρους τους συνειδητές επιλογές ή και αποτέλεσμα των προσωπικών τους εμπειριών και τραυμάτων; Η ακαδημαϊκή τους κατάρτιση συνέβαλε και με ποιο τρόπο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του παιδιού τους;
• Ποιος υπήρξε ο λόγος και το βασικό κίνητρο να επιλέξει η συγγραφέας ως μονόδρομο μια σκληρή και μοναχική ζωή με έναν και μοναδικό στόχο;
• Πόσο σοβαρές ή και αναπόφευκτες υπήρξαν οι επιπτώσεις στον ψυχισμό της και πόσο καθοριστική για τη σταθερή συνέχιση της πορείας της η αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας;
• Μπόρεσε και σε ποιο βαθμό να συγχωρέσει τους γονείς της και πόσο σημαντικό είναι αυτό για την απελευθέρωση και την ουσιαστική της ενηλικίωση;

Είναι μερικά από τα δεκάδες ερωτήματα που θα μπορούσε κανείς να εκμαιεύσει από τα γεγονότα και την ιδιαιτερότητα της ψυχοσύνθεσης των ηρώων. Κυρίως όμως από τις επιπτώσεις σε όλους τους εμπλεκόμενους, με προεξάρχουσα την ηρωϊδα. 

Θα αποτολμήσω μια σύντομη αποτίμηση όλων των παραπάνω με κίνδυνο να υπεισέλθω σε χωράφια που δεν μου ανήκουν ή αποτελούν αυθαίρετες ερμηνείες ή εκτιμήσεις που δεν βρίσκουν σύμφωνη τη συγγραφέα. Για το λόγο αυτό ζητώ εκ των προτέρων συγγνώμη.                                                                                                                       

Στήνοντας το «σκηνικό» του περιβάλλοντος της παιδικής ηλικίας της συγγραφέως, θα μπορούσαμε ενδεχομένως να έχουμε μια εικόνα και κάποιες απαντήσεις στο πώς και το γιατί, για τις γενεσιουργές αιτίες που διαμόρφωσαν χαρακτήρες και συμπεριφορές, καθώς και κυρίως για τα αποτελέσματά τους. 

Γονείς ακαδημαϊκής μόρφωσης και αριστερών πεποιθήσεων, με οικογενειακό ιστορικό για το οποίο μόνο βασικές πληροφορίες έχουμε, φέρνουν στον κόσμο ένα παιδί. Ένα ΚΟΡΙΤΣΙ.                                                                                                                 

Η μητέρα, μετά από έναν πολύωρο και δύσκολο τοκετό, υποδέχεται το παιδί της μ’ ένα «Πάρτο να μην το βλέπω». Δεν γνωρίζουμε, αλλά μπορούμε να υποθέσουμε ότι το να υποδέχεται μια μητέρα το πρώτο παιδί της μ’ αυτά τα σκληρά λόγια απόρριψης, δεν είναι μόνο αποτέλεσμα του οδυνηρού τοκετού, αλλά κάτι βαθύτερο και άγνωστο στον αναγνώστη, μια και η έλλειψη φροντίδας, στήριξης, μητρικής στοργής και συναισθηματικής παρουσίας υπήρξαν τα κυρίαρχα στοιχεία του μητρικού της ρόλου κατά τη διάρκεια των ετών. Η συγγραφέας, μ’ έναν λιτό και συγκλονιστικό τρόπο τα λέει όλα: «Πέθανε κι έτσι δεν χρειαζόταν να με βλέπει άλλο». Με σοβαρό δεδομένο τα προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζε από νεαρή ηλικία, θα μπορούσαμε από τα γεγονότα να υποθέσουμε, ότι  αποφάσισε να αποσυρθεί από την ενεργό ζωή και ότι κλείστηκε σ’ ένα σκοτεινό «δωμάτιο» κάτι σαν συνταγή επιβίωσης. 

Το οικογενειακό περιβάλλον του πατέρα, ένα συνονθύλευμα γάμων και διαζυγίων των γονιών του, και το γεγονός ότι  αναγκάστηκε να εργάζεται από μικρή ηλικία, καθώς και οι άγνωστες για τον αναγνώστη συνθήκες σε επίπεδο συναισθηματικής ή άλλης στήριξης, εξηγούν σε μεγάλο βαθμό τις περί διαπαιδαγώγησης αντιλήψεις του. Μπορούμε επίσης να υποθέσουμε με σχετική βεβαιότητα, ότι υπήρξε και ο ίδιος θύμα ενός αλλοπρόσαλλου περιβάλλοντος με παιδικά τραύματα σε διάφορα επίπεδα. Παρ’ όλ’ αυτά, σύμφωνα με τη συγγραφέα, ήταν ο γονέας από τον οποίο εισέπραξε σε κάποιο βαθμό συναίσθημα και ώθηση για την κατάκτηση των στόχων της, συνοδευόμενα όμως από σκληρή κριτική και απαιτήσεις δυσανάλογες ή και απαγορευτικές για την ηλικία του παιδιού του. 

Πόσο λοιπόν ρεαλιστικά εφικτό ήταν για τους συγκεκριμένους γονείς να υπερβούν τον εαυτό τους και με δεδομένες τις συνθήκες της καθημερινότητας να έχουν τη γνώση, τη δύναμη και την ωριμότητα να θεραπεύσουν τις επιπτώσεις του δικού τους γονεϊκού περιβάλλοντος, στο οποίο έτυχε να γεννηθούν; Μια αλυσίδα με κρίκους από γενιές, που άθελά τους μεταφέρουν στους απογόνους τους μέρος ή στο σύνολό τους τα παιδικά τους τραύματα. Και αυτό αποτελεί τον κανόνα και όχι την εξαίρεση. Όλα αυτά είναι βαθιά ανθρώπινα και δεν θα πρέπει κανείς να καταφεύγει αβασάνιστα σε άστοχη και κακοπροαίρετη κριτική. 

Η φύση όμως, με τη νομοτέλειά της, με ένα λογικά μη εξηγήσιμο λόγο, επεμβαίνει και ανακόπτει αυτή τη συνέχεια «επιλέγοντας» αυτόν που θα σπάσει τον κρίκο αυτής της αλυσίδας. Και έχω κάθε λόγο να πιστεύω, ότι η συγγραφέας υπήρξε το δυναμικό αυτό στοιχείο που σε ένα μεγάλο βαθμό κατόρθωσε το σχεδόν ακατόρθωτο. Έσπασε την αλυσίδα!

Αλήθεια, πόσοι από μας έχουν γνωρίσει στη ζωή τους ένα νέο άνθρωπο, που χωρίς καμιά οικονομική, αλλά κυρίως συναισθηματική ή άλλη στήριξη, σκληρή εργασία, χωρίς επιβράβευση και αποδοχή, με δυσανάλογες υποχρεώσεις, χωρίς δικαιώματα, βρήκε τη δύναμη, το πείσμα και τη θέληση και κατόρθωσε τελικά να φτάσει το στόχο του;                                                                                                                

Γιατί όμως αυτή η αξιοθαύμαστη πορεία αφήνει μια πικρή γεύση στον αναγνώστη; Γιατί τον θαυμασμό που λογικά αισθάνεται τον σκεπάζουν σκιές και τον κάνουν να αναρωτηθεί γιατί αυτό το παιδί δεν θα μπορούσε να έχει την ίδια επιτυχή κατάληξη, αλλά με έμπρακτη αγάπη, στοργή, στήριξη και κυρίως με επιβράβευση και αποδοχή;

Οι απαντήσεις και οι αναλύσεις είναι δύσκολες και πολυεπίπεδες και χρήζουν ενδεχομένως αποκωδικοποίησης από ειδικούς. Παρ’ όλ’ αυτά και κάθε αναγνώστης μπορεί να έχει την προσωπική του εκτίμηση και ερμηνεία των γεγονότων.

Τελειώνοντας θα ήθελα να εκφράσω τη βεβαιότητα ότι αναγνώστες, όπως έφηβοι, νέοι, γονείς και μελλοντικοί γονείς, εκπαιδευτικοί, ειδικοί ψυχικής υγείας, οικογενειακοί σύμβουλοι και συναφείς ειδικότητες, θα μπορούσαν να αξιολογήσουν τα θετικά, αλλά και τα αρνητικά γεγονότα της ξεχωριστής αυτής πορείας της συγγραφέως και να καταγράψουν κάποιες χρήσιμες πληροφορίες σε ό,τι τους αφορά. Ακόμα αξίζει να κάνω αναφορά στο σύστημα εισαγωγής των πανελληνίων εξετάσεων που στηρίζεται στην αποστήθιση, γεγονός που αποκλείει κάποια φωτεινά μυαλά την είσοδό τους στην ανώτατη εκπαίδευση.

Πιστεύω, ότι η διαδρομή της συγγραφέως δεν σταματάει εδώ. Είμαι βέβαιη ότι με τη δυναμική που διαθέτει, θα δρομολογήσει και νέους στόχους με την ευχή ο σημαντικότερος όλων να είναι η προσωπική και οικογενειακή της γαλήνη.

Ε. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗ