Η Φωκίδα που αδειάζει

Στα ορεινά η ερήμωση έχει ήδη συντελεστεί. Το επόμενο στοίχημα είναι να μη γίνει η δημογραφική συρρίκνωση η νέα κανονικότητα για ολόκληρο τον τόπο.

Της Λουκίας Μαστροπέρρου*

Υπάρχουν προβλήματα που τα αντιλαμβανόμαστε πρώτα μέσα από τους αριθμούς. Και υπάρχουν προβλήματα που τα βλέπουμε καθημερινά γύρω μας και οι αριθμοί έρχονται απλώς να επιβεβαιώσουν αυτό που ήδη γνωρίζουμε.

Το δημογραφικό της Φωκίδας ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Στα ορεινά χωριά η ερήμωση έχει ήδη συντελεστεί. Δεν αναφερόμαστε πλέον σε ένα μελλοντικό κίνδυνο αλλά σε μια ζώσα πραγματικότητα. Τα χωριά έχουν χάσει μεγάλο μέρος του μόνιμου πληθυσμού τους, τα σπίτια παραμένουν κλειστά, τα σχολεία δυσκολεύονται να διατηρήσουν μαθητές, οι ηλικιωμένοι αποτελούν πλέον μεγάλο μέρος της τοπικής κοινωνίας και πολλοί νέοι άνθρωποι έφυγαν και δεν επέστρεψαν. Η εικόνα αυτή αποτυπώνεται με ιδιαίτερη καθαρότητα στα στοιχεία της Απογραφής του 2021. Σύμφωνα με την ΕΛ.ΣΤΑΤ., η Φωκίδα είχε 36.196 μόνιμους κατοίκους έναντι 40.474 το 2011. Μέσα σε μία δεκαετία η μείωση ήταν 10,3%. Έχασε, δηλαδή, περίπου έναν στους δέκα κατοίκους της. 

Ωστόσο, η παράθεση αριθμών και ποσοστών για ολόκληρη τον νομό δεν αποτυπώνει από μόνη της το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος. Όταν ολόκληρες κοινότητες έχουν πλέον μερικές δεκάδες ή λίγο περισσότερους από εκατό μόνιμους κατοίκους, είναι προφανές ότι η δημογραφική τους κατάσταση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με τα ίδια εργαλεία που χρησιμοποιούνται για ένα αστικό κέντρο. Συνεπώς, η δημογραφική συρρίκνωση είναι πρόβλημα πολυπαραγοντικό και σύνθετο.

Την ίδια στιγμή, η φυσική κίνηση του πληθυσμού επιβεβαιώνει ότι η κατάσταση δεν περιορίζεται μόνο στο παρελθόν αλλά συνεχίζεται. Το 2024 στη Φωκίδα καταγράφηκαν μόλις 145 γεννήσεις και 405 θάνατοι. Το φυσικό ισοζύγιο ήταν επομένως αρνητικό κατά 260 άτομα. Για κάθε 100 γεννήσεις αντιστοιχούσαν περίπου 279 θάνατοι. Και αυτό συμβαίνει σε έναν νομό που έχει ήδη χάσει σημαντικό μέρος του πληθυσμού του τις προηγούμενες δεκαετίες.

Αυτό είναι το πιο κρίσιμο σημείο της συζήτησης. Όταν μειώνεται ο πληθυσμός σε μια περιοχή που ήδη έχει μικρό πληθυσμιακό μέγεθος, οι συνέπειες δεν είναι απλώς αριθμητικές αλλά πολλαπλασιαστικές. Λιγότερα παιδιά σημαίνει λιγότεροι μαθητές. Λιγότεροι μαθητές σημαίνει συγχώνευση σχολείων. Λιγότεροι νέοι σημαίνει μικρότερη αγορά εργασίας. Μικρότερη αγορά εργασίας σημαίνει δυσκολότερη επιστροφή όσων έφυγαν για σπουδές. Και η υποχώρηση του πληθυσμού οδηγεί σταδιακά σε περιορισμό υπηρεσιών, γεγονός που κάνει ακόμη δυσκολότερη την καθημερινότητα μιας νέας οικογένειας. Δημιουργείται, λοιπόν, ένας φαύλος κύκλος. Η δημογραφική συρρίκνωση αποδυναμώνει τις υπηρεσίες και η αποδυνάμωση των υπηρεσιών επιταχύνει τη δημογραφική συρρίκνωση.

Αυτόν τον κύκλο πρέπει να σπάσουμε. Και για να γίνει αυτό χρειάζεται να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο συζητάμε για το δημογραφικό. Μια νέα οικογένεια χρειάζεται να μπορεί να ζήσει στον τόπο της. Χρειάζεται εργασία με αξιοπρεπές εισόδημα, πρόσβαση σε κατοικία, παιδικό σταθμό και σχολείο, γιατρό και υπηρεσίες υγείας, ασφαλές οδικό δίκτυο και συγκοινωνία, ψηφιακές υποδομές. Και το κυριότερο, χρειάζεται τη δυνατότητα να συνδυάσει την εργασία με την οικογενειακή ζωή. Να γνωρίζει ότι αν επιστρέψει στη Φωκίδα, δεν επιστρέφει σε έναν τόπο που διαρκώς συρρικνώνεται, αλλά σε έναν τόπο που έχει σχέδιο για το μέλλον του.

Για τον λόγο αυτό το δημογραφικό δεν μπορεί να αποσυνδέεται από την ανάπτυξη. Η στήριξη της γεωργίας και της ελαιοκαλλιέργειας, η ενίσχυση της κτηνοτροφίας, η προστασία και η ανάδειξη του φυσικού περιβάλλοντος, η ανάπτυξη ενός βιώσιμου τουρισμού, η ενίσχυση της μικρής επιχειρηματικότητας και η δημιουργία νέων δυνατοτήτων απασχόλησης είναι ταυτόχρονα και δημογραφικές πολιτικές. Ένας νέος άνθρωπος δεν μένει σε έναν τόπο μόνο επειδή τον αγαπά. Δεν αρκεί αυτό. Μένει όταν μπορεί να ζήσει από τη δουλειά του. Ομοίως, μια οικογένεια δεν επιλέγει πού θα μεγαλώσει τα παιδιά της μόνο με συναισθηματικά κριτήρια. Επιλέγει έναν τόπο όπου αισθάνεται ότι υπάρχουν οι προϋποθέσεις για μια ασφαλή και αξιοπρεπή ζωή.

Η Φωκίδα δεν ξεκινά από το μηδέν. Έχει φυσικό πλούτο, παραγωγικές δυνατότητες, πολιτιστική κληρονομιά, ισχυρή τοπική ταυτότητα και ανθρώπους που εξακολουθούν να επιμένουν να ζουν και να δημιουργούν εδώ. Αυτό που απαιτείται σήμερα κιόλας είναι μια ολοκληρωμένη δημογραφική και αναπτυξιακή πολιτική που θα αντιμετωπίζει τη Φωκίδα ως έναν τόπο που βρίσκεται σε κρίσιμο δημογραφικό σημείο. Τα ορεινά μάς έχουν ήδη στείλει το μήνυμα. Οφείλουμε να μην περιμένουμε να ερημώσουν και οι μεγαλύτεροι οικισμοί για να καταλάβουμε τι συμβαίνει.

Ήρθε η ώρα να αποφασίσουμε αν θέλουμε η Φωκίδα να είναι ένας τόπος στον οποίο οι νέοι μπορούν να επιστρέφουν, να εργάζονται, να δημιουργούν οικογένεια και να μεγαλώνουν τα παιδιά τους. Ένας τόπος δεν αδειάζει ξαφνικά. Αδειάζει σιγά σιγά και, συνήθως, αθόρυβα. Το μεγάλο στοίχημα είναι πλέον το μέλλον ολόκληρου του νομού.

*Η Λουκία Μαστροπέρρου είναι Αν. Συντονίστρια Τμήματος Δημογραφικού ΕΛΑΣ