Ν. Παπούλιας: Η ελεύθερη βολή στην καλαθισφαίριση. Είναι το πιο εύκολο σουτ;

Του Νίκου Παπούλια

Παιχνίδια με ιδιαίτερη σημασιολογία

21 Απριλίου 1994, τελικός Ευρωλίγκας στο Γιάντ Ελιάου του Τελ Αβίβ, ο Ολυμπιακός του Ιωαννίδη αντιμετωπίζει την ισπανική Μπανταλόνα σε ένα παιχνίδι που οι ερυθρόλευκοι ήταν το αδιαφιλονίκητο φαβορί. Ηγέτης τους ο Σέρβος Ζάρκο Πάσπαλιε που είχε συμβάλει τα μέγιστα στην μπασκετική αναγέννηση του Ολυμπιακού και στην έξοδο από τα πέτρινα  χρόνια. Τα ποσοστά στις βολές του όμως σε εκείνο το αξέχαστο παιχνίδι (3 στις 10) ήταν κατώτερα των προσδοκιών για έναν παίκτη που πρόσφερε τα μέγιστα στην ανοδική πορεία του Ολυμπιακού. Ο Ζάρκο χάνει και την τελευταία κρίσιμη βολή (στο 59-57 γίνεται φάουλ από τον Σμιθ και στις 1 + 1 βολές  αστοχεί) και οι Ισπανοί κατακτούν την Ευρωλίγκα, όντας το απόλυτο αουτσάιντερ του τελικού. Ο Σέρβος από το 85% στις βολές την πρώτη χρονιά στους Πειραιώτες, κατάφερε να πέσει στο 50% και ουσιαστικά να στερήσει ένα ολόκληρο ευρωπαϊκό, αυτό με την Μπανταλόνα το 1994!

Ο ίδιος ο Πάσπαλιε, μετά από χρόνια, θα δηλώσει για αυτό τον αγώνα: «… Η πίεση ήταν μεγάλη. Έπρεπε να βάλω εκείνες τις βολές. Ήμασταν πολύ καλύτερη ομάδα. Είναι από εκείνα τα ματς που λες ότι στα δέκα θα κερδίσω τα εννιά. Πιστεύαμε πως θα κερδίσουμε άνετα, αλλά δεν μπορέσαμε να νικήσουμε και έτσι άλλαξαν πολλά στην ομάδα. Πήραμε πρωταθλήματα και Κύπελλα, αλλά θέλαμε το Ευρωπαϊκό» (https://www.eurohoops.net/el/euroleague-el-2/768107/zarko-paspali-eprepe-na-valo-ekines-tis-voles-efiga-giati-den-me-ithelan-ston-olimpiako/).

 Ο Ζάρκο θα συνεχίσει την μπασκετική του καριέρα στην Ελλάδα, αλλάζοντας και «στυλ» στις  βολές, κάθε φορά που άλλαζε ομάδα.  Κάποιοι υποστηρίζουν ότι μια τενοντίτιδα κατάστρεψε το χέρι του, άλλοι λένε πως ήταν ψυχολογικό, όμως η ουσία είναι πως ο Πάσπαλι έφτασε στο σημείο να σουτάρει μόνο με τα δάχτυλα, με αποκορύφωμα το 3/10 στον περιβόητο τελικό του Τελ Αβίβ.

13 Μαΐου 2012, τελικός Ευρωλίγκας στο «Sinan Erdem Dome» στην Κωνσταντινούπολη ανάμεσα στον Ολυμπιακό και στην ΤΣΣΚΑ Μόσχας. Ο Ολυμπιακός, στο δεύτερο ημίχρονο επιστρέφει από το -19 και φτάνει στα τελευταία κρίσιμα, δέκα δευτερόλεπτα του παιχνιδιού. Οι παίκτες του Ολυμπιακού κάνουν φάουλ στον Ραμούνας  Σισκάουσκας, στον πιο έμπειρο παίκτη της ρωσικής ομάδος.  Αυτός «στήνεται» στις βολές και οι δύο όμως βρίσκουν σίδερο. Στο τέλος ο Πρίντεζης με το «πεταχτάρι» του δίνει στον Ολυμπιακό το Κύπελλο Ευρώπης, δεκαπέντε χρόνια μετά το έπος της Ρώμης. Τι θα είχε συμβεί όμως αν ο Σισκάουσκας είχε ευστοχήσει σε τουλάχιστον μία βολή ή και στις δύο; Σίγουρα η εξέλιξη του αγώνα θα ήταν διαφορετική.

15 Μαΐου 2016, τελικός Ευρωλίγκας, στο Βερολίνα η ΤΣΣΚΑ Μόσχας του Δημήτρη Ιτούδη νικά στην παράταση τη Φενερμπαχτσέ του Ζέλικο Ομπράντοβιτς με 101-96  και σηκώνει το κύπελλο. Ιδιαίτερο σημείο αναφοράς αποτελεί το ποσοστό ευστοχίας στις βολές του σέντερ της Φενέρ, Γιάν Βέσελι ( 1 στις 10 βολές, ποσοστό 10%).  Οι 9 άστοχες βολές του Τσέχου ψηλού είναι οι περισσότερες που έχει αστοχήσει παίκτης σε Final Four και αποτελούν τη χειρότερη επίδοση στην ιστορία του θεσμού.  Ο  Βέσελι ευστόχησε σε μόλις μία ελεύθερη βολή (οι συμπαίκτες του αστόχησαν σε μόλις 3 βολές στις 26), στερώντας ουσιαστικά από την ομάδα του τη δυνατότητα να πλησιάσει νωρίτερα στο σκορ, στο τρίτο δεκάλεπτο. Ο αγώνας οδηγήθηκε στην παράταση και έληξε τελικά με ήττα της Φενερμπαχτσέ με διαφορά 5 πόντων (96-101) κι έτσι, με μια αρκετά υποθετική προσέγγιση, μπορεί κανείς να πει ότι οι χαμένες αυτές βολές έκριναν το αποτέλεσμα του τελικού.  Ο Βέσελι ήταν ένας μέτριος παίκτης ελευθέρων βολών – παρότι τώρα έχει βελτιωθεί – δεν ήταν το δυνατό του σημείο και προερχόταν από σοβαρό τραυματισμό που τον κράτησε, εκείνη τη χρονιά, εκτός δράσης για αρκετό καιρό. 

16 Ιανουαρίου 2021, ο Γιάννης Αντετοκούνμπο πετυχαίνει 31 πόντους (με 9 ρημπάουντ, 1 ασίστ και 1 μπλοκ) στη νίκη των Μπακς επί των Μάβερικς με 112-109. Παρόλα αυτά, το μελανό σημείο αυτής της εμφάνισης, ήταν οι βολές. Ο “Greek Freak” είχε 1/10 (μετά το τέλος του αγώνα βγήκε στο γήπεδο να εκτελέσει βολές), κάτι που αποτελεί το χειρότερο ποσοστό στην ιστορία των Μιλγουόκι Μπακς, με λιγότερες από δέκα προσπάθειες. Ωστόσο, μέσα στα τελευταία 25 χρόνια στο NBA, έγινε ο 4ος παίκτης που σουτάρει με 10% ή ακόμη και λιγότερο, από τη γραμμή της “φιλανθρωπίας” (πηγή: https://www.sport24.gr/basket/to-1-10-toy-gianni-antetokoynmpo-i-cheiroteri-epidosi-stis-voles-stin-istoria-ton-mpaks.9112682.html ανάκτηση 10-2-2021).

Ορισμός

Ελεύθερη βολή στην καλαθοσφαίριση ονομάζεται η ευκαιρία που δίνεται στον παίκτη να σουτάρει χωρίς να παρενοχλείται, από τη γραμμή των ελεύθερων βολών. Η κάθε βολή μετράει για έναν πόντο. Η τεχνική – μηχανική της  εκτέλεσης της βολής είναι συγκεκριμένη, oι κορυφαίοι σουτέρ φαίνεται πως ακολουθούν τους παρακάτω κανόνες:

• Καλή ισορροπία σώματος
• Απόλυτη αυτοσυγκέντρωση στον στόχο
• Η σκέψη του παίκτη θα είναι πως η μπάλα θα μπει στο καλάθι
• Follow through
• Ρυθμός κι όχι σπασμωδικές κινήσεις κατά την απελευθέρωση της μπάλας.

Το follow-through είναι απαραίτητο για την ομαλή κίνηση του σουτ. Αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κίνησης του σουτ με την χρησιμοποίηση των δυο χεριών .Το ένα χέρι που δίνει την κίνηση στην μπάλα και το άλλο χέρι που χρησιμοποιείται για την σταθερότητα. Παράλληλα, με την κίνηση των χεριών ακολουθούν η πλήρη επέκταση των δακτύλων και κατά συνέπεια των αστραγάλων για ένα επιτυχημένο follow-through (πηγή: http://www.badbasket.gr/2017/06/blog-post.html  ανάκτηση 10-2-2021).

Την ώρα της βολής ο παίκτης σημαδεύει λίγο πάνω από το χείλος της στεφάνης, άλλοι υποστηρίζουν πως θα πρέπει να σημαδεύει στο πίσω μέρος και κάποιοι αναφέρουν πως πρέπει να σημαδεύει ακριβώς  στο κέντρο του καλαθιού και μάλιστα με αποκλειστικό σκοπό να ακουστεί μόνο το διχτάκι, όταν η μπάλα μπει μέσα. 

Το ύψος απελευθέρωσης της μπάλας καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από το ύψος του παίκτη. Σύμφωνα με τον καθηγητή John Fontanella, οι ιδανικές γωνίες από τη γραμμή των ελευθέρων βολών έχουν ως εξής:

• Παίκτης ύψους 1,64 μ. πρέπει να σουτάρει την μπάλα υπό γωνία 52,2 μοιρών
• Παίκτης ύψους 1,76 μ. πρέπει να σουτάρει την μπάλα υπό γωνία 51,5 μοιρών
• Παίκτης ύψους 1,82 μ. πρέπει να σουτάρει την μπάλα υπό γωνία 50,8 μοιρών
• Παίκτης ύψους 1,95 μ. πρέπει να σουτάρει την μπάλα υπό γωνία 50,1 μοιρών
• Παίκτης ύψους 2.07 μ. πρέπει να σουτάρει την μπάλα υπό γωνία 49,4 μοιρών
• Παίκτης ύψους 2.13 μ. πρέπει να σουτάρει την μπάλα υπό γωνία 48,7 μοιρών

Αυτές οι γωνίες παράγουν την πιο αργά κινούμενη μπάλα όσο πλησιάζει προς τη στεφάνη. Ένας παίκτης χρειάζεται αρκετή πρακτική εξάσκηση για να βρει το τέλειο σουτ. Τελικά, η συνέπεια είναι ίδια με την αξιοπιστία, αλλά βρίσκοντας την τέλεια βολή, ο παίκτης έχει βρει τη σωστή ταχύτητα, τη σωστή γωνία εκτέλεσης και το τέλειο τόξο (καμπύλη) της μπάλας (πηγή: https://www.scienceandtechnology.gr/news/h-fisiki-tou-sout-sto-basket-to-teleio-triponto/ ανάκτηση 11-2-2021).

«Περίεργες ελεύθερες βολές»

Στην καλαθοσφαίριση ο κάθε παίκτης που βρίσκεται στις τέσσερις γραμμές του γηπέδου, έχει πιθανότητες να βρεθεί στη «γραμμή της φιλανθρωπίας. Η τεχνική – μηχανική της  εκτέλεσης της βολής είναι συγκεκριμένη, αλλά υπάρχουν αρκετοί παίκτες που ξεχώριζαν και ξεχωρίζουν για το ιδιαίτερο στυλ εκτέλεσής της, ανορθόδοξο κάποιες φορές. Ας θυμηθούμε μερικούς:

• To 1988, o Παναθηναϊκός φέρνει στην Ελλάδα τον Αμερικάνο παίκτη Έντγκαρ Τζόουνς. Ο ψηλός του ΠΑΟ με το παρατσούκλι «ελικόπτερο», είχε την τρέλα να σουτάρει ελεύθερες βολές από τη γωνία κι όχι φάτσα προς το καλάθι. Για δύο εβδομάδες υπήρχαν αυτοί που αναζητούσαν αν προβλέπονταν στον κανονισμό, αλλά ο Αμερικανός ήταν καθ’ όλα νόμιμος και, συνήθως, εύστοχος.
• Ο Τζον Κόρφας ήταν από τους λίγους που σούταρε βολές όπως τα τρίποντα. Πηδούσε, όχι παραπάνω από δύο εφημερίδες η μία πάνω στην άλλη, άφηνε την μπάλα μόνο στο δεξί χέρι (μονόχειρας) και στην κορύφωση του άλματος… εκτόξευε τη βόμβα! Ο Κόρφας ήταν από τους πιο εύστοχους παίκτες στην Α1, η παρουσία του στις βολές ήταν εγγύηση και είναι χαρακτηριστικό πως μ’ αυτό το περίεργο στυλ αναδείχτηκε πιο εύστοχος για τρεις διαδοχικές σεζόν με ποσοστό άνω του 90%! Το 1989 μάλιστα, με το ίδιο πάντα στυλ, όντας παίκτης του ΠΑΟΚ αναδείχτηκε και πιο εύστοχος παίκτης στα τρίποντα.
• Ο ξανθός Τζόνι Ρότζερς τεσσάρι πολυτελείας που αγωνίστηκε σε Ολυμπιακό και ΠΑΟ, σούταρε βολές σχεδόν καθιστός.
• Ο Ουόλτερ Μπέρι, από τους καλύτερους Αμερικάνους που πέρασαν από τα ελληνικά γήπεδα, σούταρε βολές με την μπάλα να ξεκινά πλάι και πίσω από το αριστερό αυτί!!!
• Ο Αργύρης Πεδουλάκης προσπαθούσε μέχρι το τέλος της καριέρας του να βρει ποιο στυλ τον βολεύει από τη γραμμή των βολών. Μία μέρα εκεί που σούταρε με το δεξί, άρχισε να σουτάρει με το αριστερό, για να επιστρέψει αργότερα με το δεξί. Έπιανε την μπάλα με τα δύο χέρια, την άφηνε για 3 δευτερόλεπτα μόνο στο δεξί και μετά επιχειρούσε τη βολή.
• Ο Νίκος Γκάλης σούταρε βολή με άλμα για να ελέγξει το κορμί του καλύτερα.
• Ο Ρικ Μπάρι  σούταρε από τη γραμμή πετώντας με τα δύο χέρια την μπάλα από κάτω προς τα πάνω (βολή κουτάλα). Σπάνια έχανε βολές ο θρυλικός φόργουορντ και από το 1987 μέλος του Hall of Fame του αμερικάνικού μπάσκετ.

(πηγές: https://menshouse.gr/bala/51873/7-pektes-pio-periergo-sout-stin-istoria-tis-a1 &

https://www.contra.gr/basket/paiktes-me-idiaitero-stil-stin-ektelesi-ton-eleytheron-volon.7222223.html – ανάκτηση 11-2-2021).

Ιεροτελεστία

Ο παίκτης που φτάνει στη γραμμή των ελεύθερων βολών, ακολουθεί τους δικούς του κανόνες ως προς τη διαδικασία. Ο αριθμός των χτυπημάτων της μπάλας, το φύσημα του χεριού, το ψέλλισμα κάποιων λέξεων, γκριμάτσες στο πρόσωπο κλπ είναι κάποιες από τις χαρακτηριστικές κινήσεις που κάνουν οι αθλητές  πριν σουτάρουν το πιο εύκολο σουτ στην καλαθοσφαίριση. Ας δούμε τις χαρακτηριστικές κινήσεις κάποιων παικτών του ΝΒΑ:

• O Nick Van Exel εκτελεί βολές μετά από τρεις ντρίπλες και μερικά χτυπήματα στη μπάλα με το αριστερό χέρι. Χαρακτηριστικό του ήταν ότι στεκόταν περίπου μισό μέτρο πίσω από τη γραμμή των ελεύθερων βολών.
• O Jerry Stackhouse δεν εκτελούσε ντρίπλες, αλλά έκανε ένα πολύ βαθύ κάθισμα πριν απελευθερώσει τη μπάλα.
• O Rip  Hamilton αφού εξέπνεε δυνατά, εκτελούσε δύο ντρίπλες μπροστά και μία στο πλάι.
• O Steve Nash είχε μία κάπως παράξενη ιεροτελεστία. Προτού να πιάσει τη μπάλα εκτελούσε δύο νοητά σουτ και έγλειφε τις άκρες των δακτύλων του.
• O Allonzo Mourning ακουμπούσε τον καρπό του πρώτα στο πηγούνι και έπειτα στο μέτωπο.
• O Jeff Hornacek έκανε κάτι πολύ χαρακτηριστικό. Χάιδευε τρεις φορές το δεξί του μάγουλο προτού σουτάρει.
• Για τον Gilbert Arenas η ρουτίνα περιλάμβανε τρεις περιστροφές της μπάλας γύρω από τη μέση του.
• O Karl Malone αυτοσυγκεντρωνόταν λέγοντας κάποιες λέξεις όσο ντρίπλαρε τη μπάλα. Κανείς δεν ξέρει τι ακριβώς έλεγε.
• O Jason Kidd σκούπιζε το δεξί του χέρι στο γοφό του και στη συνέχεια έστελνε ένα φιλί ψηλά προς το καλάθι (πηγή: https://athlometrix.com/eleytheres-voles-sto-mpasket-mia-ierotelestia-toy-nba/ ανάκτηση 12-2-2021).

Ο προπονητής που διαβάζει

Στη σκακιέρα των προπονητών, ο παίκτης που δε βάζει βολές  χρειάζεται μία ιδιαίτερη μεταχείριση, κυρίως στα τελευταία λεπτά του παιχνιδιού κι όταν αυτό είναι στην κόψη του ξυραφιού. Ο προπονητής που έχει έναν μέτριο παίκτη στις ελεύθερες βολές προσπαθεί να τον έχει στον πάγκο ή να τον «κρύψει» στην επίθεση της ομάδος, δηλαδή να μην περάσει η μπάλα από τα χέρια του ή να τον βάλει να κάνει το άουτ (αν είναι καλός πασέρ).  Αντίθετα ο αντίπαλος coach θα προσπαθήσει η μπάλα να πάει σε παίκτη που δεν έχει καλά ποσοστά από τη γραμμή των ελευθέρων βολών, ώστε η πιθανή αστοχία του να τον ωφελήσει στην παραγωγή πόντων στο επιθετικό του κομμάτι. Βέβαια, όταν μία ομάδα χρειάζεται επειγόντως να κάνει φάουλ για να μειώσει τη διαφορά, αυτό γίνεται στον οποιοδήποτε αντίπαλο για να σταματήσει  ο  χρόνος. Άλλωστε στα τελευταία λεπτά ενός αγώνα μπάσκετ γίνονται τα περισσότερα φάουλ (αν οι ομάδες είναι κοντά στο σκορ).  Ο παίκτης που θα σουτάρει – μπορεί να είναι και ο καλύτερος στη γραμμή της φιλανθρωπίας – δεν είναι σίγουρο πως θα ευστοχήσει (βλέπε Σισκάουσκας, Πάσπαλιε), όταν έχεις ένα γήπεδο να κοχλάζει από συνθήματα, τους οπαδούς να σφυρίζουν, την πίεση του αγώνα να είναι στα ύψη και τα χέρια του παίκτη να βαραίνουν από το άγχος του παιχνιδιού. 

Είναι η ελεύθερη βολή το πιο εύκολο σουτ;

Φυσικά η ελεύθερη βολή είναι το πιο εύκολο σουτ, αφού γίνεται χωρίς αντίπαλο, δίχως να νιώθεις την ανάσα του,   σε μια φυσιολογική απόσταση από το καλάθι και δίχως την πίεση του χρόνου επίθεσης. Τι γίνεται όμως και παίκτες πολλών καρατίων δεν τα καταφέρνουν; Kαταρχήν κάποιοι είναι γεγονός πως δεν το έχουν με τη γραμμή της φιλανθρωπίας, ακόμα και όταν αυτές εκτελούνται σε παιχνίδια που δεν έχουν ανταγωνισμό. Προσπαθούν μέσα από την προπόνηση να βελτιώσουν την ισορροπία του σώματος, τη μηχανική της βολής,  να ελέγξουν την αυτοσυγκέντρωσή τους και τη σκέψη τους, να αλλάξουν τη στόχευσή  στο καλάθι και παρουσιάζουν εν καιρώ σημάδια βελτίωσης (βλέπε Βέσελι). 

Όταν ένας αγώνας μπάσκετ είναι κρίσιμος – από άποψη εκπλήρωσης των αγωνιστικών στόχων – τότε το άγχος κυριεύει τους παίκτες. Ιδιαίτερα όταν το παιχνίδι είναι στον πόντο και οδεύει προς το τέλος του, η ελεύθερη βολή παύει να είναι ένα εύκολο σουτ. Η πίεση του αγώνα και η επιθυμία για την νίκη, δημιουργούν άγχος στον παίκτη, τα χέρια του βαραίνουν, όταν μάλιστα ένα γήπεδο ηχητικά  καλύπτεται από τους αλαλαγμούς των φιλάθλων.

Ο παίκτης που σουτάρει τις κρίσιμες βολές στα τελευταία λεπτά (ή δευτερόλεπτα) ενός αγώνα, γνωρίζει πως όλος ο κόσμος έχει στραμμένα τα βλέμματα πάνω του. Ο ίδιος βρίσκεται σε μία αγχώδη ψυχολογική κατάσταση την οποία πρέπει να την ξεπεράσει δείχνοντας μέγιστη αυτοσυγκέντρωση, να εφαρμόσει την τεχνική του στο συγκεκριμένο σουτ την οποία έχει αυτοματοποιήσει, να κλείσει τα αυτιά του στις ιαχές του κόσμου (σαν τον Οδυσσέα που έβαλε κερί για να αποφύγει τις Σειρήνες), να ακολουθήσει  τα γούρια και τις προκαταλήψεις  του μόλις ο διαιτητής του δώσει τη μπάλα και το κυριότερο…να τα έχει βρει με τον εαυτό του!!!

Στα 5 δευτερόλεπτα που έχει περιθώριο να διαχειριστεί ο παίκτης την μπάλα, στη γραμμή των βολών το μυαλό του πρέπει να είναι μόνο στον στόχο, στο πώς θα μπει η βολή. Αν η σκέψη του ξεφύγει τότε το αποτέλεσμα δεν θα είναι αυτό που θέλει τόσο γι΄αυτόν όσο και για την ομάδα του. Η πίστη που έχει στον εαυτό του και στις ικανότητές του, η συγκέντρωσή του στον στόχο είναι οι οδηγοί του για τη « Μπασκετική Γη της Επαγγελίας» στο κομμάτι της ελεύθερης βολής.

Εν κατακλείδι, η ελεύθερη βολή στο μπάσκετ είναι ένα εύκολο σουτ για έναν παίκτη που ανάλογα με την περίσταση (κρισιμότητα παιχνιδιού, χρόνος εκτέλεσης), φορτώνει με ψυχολογικά βάρος τον αθλητή ο οποίος αν είναι συγκεντρωμένος στον στόχο του και μπορεί να ελέγξει τον εαυτό του θα έχει ευτυχή κατάληξη. Αλλιώς θα περάσει στα κιτάπια της μπασκετικής ιστορίας σαν «ο μοιραίος παίκτης» της ομάδος. Η απόσταση της επιτυχίας από την αποτυχία στην καλαθοσφαίριση – και γενικότερα στον αθλητισμό – είναι όσο    μια κλωστής και σε χρόνο όσο το κλάσμα ενός δευτερολέπτου. Άλλωστε, αυτή τη μαγεία στην εναλλαγή των έντονων συναισθημάτων δεν τη συναντάς σε άλλο κομμάτι της κοινωνικής ζωής  !!!.