Το στίγμα ως εμπόδιο στην παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας

Γράφει η Αικατερίνη – Βαρβάρα Αντωνάκη, ψυχολόγος, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ν. Φωκίδας, έργο ΕΣΠΑ – υποέργο 1 Ολοκληρωμένη Κοινοτική Φροντίδα

Καθημερινά συναναστρεφόμαστε με άτομα που φέρουν ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Στην κοινωνική ζωή, η διαφορετικότητα συνδέεται άμεσα με τον «κοινωνικό στιγματισμό». Παλαιότερα πολλές ήταν οι ασθένειες που πήραν το χαρακτήρα του στίγματος, όπως για παράδειγμα το AIDS. Αναμφίβολα όμως ιδιάζουσα θέση μεταξύ των ασθενειών που στιγματίζουν τους πάσχοντες αποτελούν οι ψυχικές διαταραχές.

Τι εννοούμε όμως με τον όρο στίγμα;

 Στίγμα είναι μια αρνητική ιδιότητα, ένας μειωτικός χαρακτηρισμός που συνοδεύει το άτομο και το βαραίνει. Μοιάζει σαν ένα ανεξίτηλο σημάδι από το οποίο είναι δύσκολο να απαλλαχθεί, στερώντας του έτσι το δικαίωμα της κοινωνικής αποδοχής. Την διαιώνιση του στίγματος εξαιτίας της ψυχικής νόσου εξηγεί η τάση του ατόμου να διατυπώνει αρνητικές και προκατειλημμένες πεποιθήσεις. Κάτω από το πρίσμα του φόβου, ο οποίος συχνά συνδέεται άρρηκτα με οτιδήποτε φαντάζει άγνωστο, οι στερεοτυπικές αυτές αντιλήψεις προκαθορίζουν την στάση της κοινωνίας απέναντι στα άτομα με  ψυχοκοινωνικές δυσκολίες. Έτσι οι άκαμπτες αυτές γνωστικές δομές συχνά οδηγούν τους ανθρώπους σε συμπεριφορές αποφυγής και κατ’ επέκταση στην περιθωριοποίηση των ατόμων που αντιμετωπίζουν ζητήματα ψυχολογικής ή ψυχιατρικής  φύσης. Ως αποτέλεσμα τα άτομα αυτά καλούνται να αντιμετωπίσουν όχι μόνο την νόσο καθ’ αυτήν, αλλά και μια «δεύτερη νόσο»: το στίγμα που τη συνοδεύει. 

Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί ότι το στίγμα αποτελεί ένα από τα πιο ακανθώδη ζητήματα που παρεμποδίζει την αναζήτηση βοήθειας από ειδικούς ψυχικής υγείας.  Κατ’ αυτόν τον τρόπο, τόσο τα άτομα με ψυχοκοινωνικά προβλήματα όσο και το οικογενειακό τους πλαίσιο αρνούνται να προσυπογράψουν την σοβαρότητα της κατάστασής τους, την οποία θα σηματοδοτούσε η προσπάθεια διάγνωσης και αντιμετώπισης της ψυχικής τους διαταραχής. Κατά συνέπεια τα άτομα αποσιωπούν τα συμπτώματά τους και η οικογένεια υποκρύπτει το «επτασφράγιστο» αυτό μυστικό, εσωτερικεύοντας έτσι το βάρος που φέρει η νόσος, το οποίο δίνει την σειρά του σε αισθήματα ντροπής και κατωτερότητας. 

Η μη αναζήτηση βοήθειας λοιπόν οδηγεί  σε έναν φαύλο κύκλο, ο οποίος έχει ως αποτέλεσμα την επιδείνωση  ή την  υποτροπή των κλινικών εκδηλώσεων. Σταδιακά εγκαθίσταται έτσι η χρονιότητα της διαταραχής, η οποία μειώνει τα θεραπευτικά αποτελέσματα τα οποία θα υπήρχαν σε περιπτώσεις έγκαιρης παρέμβασης. Επιπροσθέτως, η πρόγνωση της πορείας των ατόμων με τέτοιου είδους δυσκολίες δυσχεραίνεται, καθώς οι πιθανότητες επανάκτησης των πρότερων επιπέδων λειτουργικότητας ελαχιστοποιούνται. Οι ασθενείς που δε θα λάβουν θεραπεία είναι πιθανότερο με αυτόν τον τρόπο να επαληθεύσουν και να επιβεβαιώσουν τις στερεοτυπικές αντιλήψεις που επικρατούν, ενισχύοντας έτσι το στίγμα και εδραιώνοντας τον φαύλο κύκλο της ασθένειας  τους. 

Συνεπώς, η αντιμετώπιση του στίγματος κρίνεται ανάλογης σπουδαιότητας με εκείνη της ψυχικής διαταραχής. Για την καταπολέμηση του στίγματος επιβάλλεται το σπάσιμο των στερεοτύπων και η κατάργηση των μύθων για την ψυχική ασθένεια, κάτι που μπορεί να επιτευχθεί μέσα από την πλήρη και ορθή ενημέρωση του κοινωνικού ιστού για την ψυχική νόσο. Επίσης ένας άλλος τρόπος αντιμετώπισης αυτού του ζητήματος είναι να δοθεί το βήμα στα άτομα με ψυχικές ή ψυχιατρικές δυσκολίες και να φωτίσουν την κοινή γνώμη, προσφέροντας πολύτιμα διδάγματα ζωής μέσα από την εμπειρία τους. Η εξάλειψη του στίγματος συνεισφέρει στην αναζήτηση βοήθειας και κατ’ επέκταση στη βελτίωση της λειτουργικότητας και της ποιότητας ζωής τόσο του ασθενούς  όσο και του οικογενειακού του περιβάλλοντος. 

Συνοψίζοντας, έχουμε ευθύνη ως κοινωνία, να αγκαλιάσουμε τους ανθρώπους αυτούς που μέσα σε τόσο δυσμενείς κοινωνικές συνθήκες αγωνίζονται, επιβεβαιώνοντας στην πράξη αυτό που ονομάζουμε ανθρώπινη δύναμη και πάλη για μια «φυσιολογική» ζωή. 

Η Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος μέσω του Προγράμματος «Ολοκληρωμένη Κοινοτική Θεραπεία» παρέχει δωρεάν υπηρεσίες διάγνωσης, εκτίμησης, αξιολόγησης και θεραπευτικής αντιμετώπισης σε άτομα με ψυχοκοινωνικές δυσκολίες και τις οικογένειες τους. Οι υπηρεσίες παρέχονται κατ’ οίκον, στα Περιφερειακά Ιατρεία, στα Κέντρα Υγείας και στα γραφεία της Κινητής Μονάδας Φωκίδας που εδρεύουν  στην  Άμφισσα. Η θεραπευτική ομάδα αποτελείται από ψυχίατρο, ψυχολόγο, κοινωνικό λειτουργό και νοσηλευτή. Στόχο του Προγράμματος αποτελεί η έγκαιρη παρέμβαση και η αντιμετώπιση ψυχολογικών – ψυχιατρικών δυσκολιών καθώς και η ένταξη στο κοινωνικό περιβάλλον. Παράλληλα, στο πλαίσιο του προγράμματος δίνεται έμφαση στο κομμάτι της Αγωγής Κοινότητας, δηλαδή της εργασίας με τον τοπικό πληθυσμό και διεξάγονται δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης  της κοινότητας σε θέματα που αφορούν στην ψυχική υγεία με κύριο σκοπό  την καταπολέμηση του στίγματος της ψυχικής νόσου. 

Ας σταματήσουμε λοιπόν να στιγματίζουμε τις ασθένειες, τραυματίζοντας τους πάσχοντες…