Σεξουαλική ανάπτυξη και εφηβεία: Η σημασία της σεξουαλικής υγείας στην θεμελίωση ενός ισορροπημένου εγώ

Ιωάννα Πελέκη, Ψυχολόγος, MSc, – Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος

Μια από τις σημαντικότερες περιόδους της σεξουαλικής ανάπτυξης, μετά την προσχολική ηλικία αποτελεί η εφηβεία. Σε αυτή την φάση της ανάπτυξης του σώματος, αλλά και του πνεύματος, εξελίσσεται συνολικότερα η δομή του ‘εαυτού’. Οι έφηβοι αρχίζουν τώρα να διαπραγματεύονται την έννοια του φύλου, τον τρόπο που αυτό εκφράζεται μέσω της συμπεριφοράς και τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Για να μιλήσουμε για σεξουαλική υγεία σε έναν άνθρωπο, έχει σημασία να κατανοήσουμε τον ορισμό που δίνει ο Π.Ο.Υ. για αυτή: πρόκειται δηλαδή για την “ευεξία σε οργανικό, πνευματικό, συναισθηματικό και κοινωνικό επίπεδο σε σχέση με την σεξουαλικότητα”. 

Ειδικότερα, το παιδί έρχεται σε επαφή με διάφορα ερεθίσματα, από τα οποία έλκεται ή απωθείται, εκπαιδευόμενο, κυρίως, βάσει της συνάρτησης του βιολογικού του φύλου με την κοινωνική νόρμα, με σκοπό να ικανοποιήσει την εκάστοτε ανάγκη του. Σταδιακά και έχοντας περάσει από το στάδιο της παιδικής ηλικίας, ο/η έφηβος/η πλέον κατακτά την ικανότητα να αναλύει με ενήλικα εργαλεία τον κόσμο του/ της. Ως παιδί ήρθε αντιμέτωπο με υπαρξιακά και φιλοσοφικά ερωτήματα, βιολογικής φύσεως απορίες, κοσμολογικούς και θρησκευτικούς προβληματισμούς και τώρα ενδιαφέρεται πια να γνωρίσει και να αναπτύξει την δική του προσωπικότητα και να χτίσει την δική του, μοναδική ταυτότητα, στα όρια της οποίας περιλαμβάνεται το φύλο και η σεξουαλική ταυτότητα. Ποια είναι, όμως, η σχέση ενός εαυτού σε ισορροπία και του τρόπου που αναπτύσσεται σεξουαλικά ένας έφηβος; Πως μπορούν να φανούν χρήσιμοι οι ειδικοί ψυχικής υγείας σε έναν/ μία έφηβο/ ή και στην οικογένειά του/ της ώστε να τον/ την υποστηρίξουν στην αναζήτηση αυτή και στην ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης προσωπικότητας;

Η σεξουαλική ανάπτυξη επηρεάζεται από βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικο-πολιτιστικούς παράγοντες. Ωστόσο, ένας συνήθης στερεοτυπικός τρόπος σκέψης, επηρεασμένος από τις νόρμες, είναι η ταύτιση του βιολογικού φύλου με την έκφρασή του, προσμένοντας, δηλαδή, ένα αγόρι να εμφανίσει “αγορίστικες” συμπεριφορές κι ένα κορίτσι αντίστοιχες. Αυτή η τάση του ανθρώπινου νου συνεπάγεται την έμφαση στους βιολογικούς παράγοντες που επηρεάζουν την σεξουαλική ανάπτυξη, με βάση τις κοινωνικές επιταγές και τα πολιτισμικά πρότυπα, παραγκωνίζοντας όμως την συμβολή των ψυχολογικών παραμέτρων. Τέτοιες παράμετροι αποτελούν ατομικά χαρακτηριστικά όπως οι αξίες του καθενός/καθεμιάς (πχ. αυτονόμηση), οι προτιμήσεις  (πχ. σεξουαλική ταυτότητα), τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά προσωπικότητας (πχ. τιμιότητα, υπευθυνότητα) και η σχέση με τον εαυτό (πχ. αυτοεκτίμηση, αυτοσεβασμός).

Θα λέγαμε ότι η σεξουαλική υγεία προϋποθέτει τρεις βασικές αρχές: αρχικά, έναν εαυτό σε ισορροπία με τα θέλω του και το περιβάλλον, ο οποίος, ως συνέπεια, είναι σε θέση να αυτό-προστατευτεί και, τελικά, να ζει σε σύνδεση με, και ανεξάρτητος από τους άλλους. Προκειμένου να υποστηριχθεί ο/η νέος/α στην απόκτηση υγιούς σεξουαλικής ζωής, πρωταρχικός στόχος είναι η ύπαρξη ενός δικτύου στο οποίο μπορεί να απευθυνθεί και να εκφράσει τις απορίες του σχετικά με θέματα υγείας, να επικοινωνήσει τις σκέψεις και τα συναισθήματά του, χωρίς να δεχτεί επίκριση. Αυτό το πρώτο βήμα είναι καθοριστικό για την δόμηση υγιών σχέσεων, που χαρακτηρίζονται από κατανόηση και αποδοχή. Ακόμη, η σεξουαλική υγεία περιλαμβάνει την εξοικείωση με το σώμα, τον σεβασμό των επιθυμιών και των ορίων του κάθε μέλους μιας σχέσης. Μέσα από αυτούς τους συσχετισμούς, η/ο έφηβη/ος μαθαίνει να σέβεται η/ο ίδια/ος τις δικές της/του αξίες και “θέλω”, να τους δίνει φωνή και να ακούγεται, αναγνωρίζοντας έτσι πιθανές επικίνδυνες πρακτικές και αναλαμβάνοντας τυχόν ευθύνες που προκύπτουν, οδεύοντας προς την αυτονόμηση από τον ενήλικα-γονέα. 

Συνολικότερα, η σεξουαλική υγεία σχετίζεται άμεσα με την αγάπη για τον εαυτό και την εγκαθίδρυση ενός ψυχισμού σε αρμονία. Συχνά, οι έφηβοι προσπαθούν να κατανοήσουν τις βαθύτερες επιθυμίες τους, ενώ η οικογένεια αντιμετωπίζει δυσκολία στην επικοινωνία, γεγονός που δυσχεραίνει την διαχείριση των έντονων συναισθημάτων. Για τον λόγο αυτό, είναι σημαντικό να δίνεται η πρέπουσα έμφαση στους ψυχολογικούς παράγοντες που επιδρούν στην σεξουαλική υγεία και οι οποίοι παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη της προσωπικότητας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι ειδικοί ψυχικής υγείας μπορούν να υποστηρίξουν τους ανηλίκους και τις οικογένειές τους, τόσο σε επίπεδο αυτογνωσίας, όσο και διευκολύνοντας την έκφραση των συναισθημάτων, εξομαλύνοντας τις ενδοοικογενειακές εντάσεις και ενδυναμώνοντας τις σχέσεις των μελών.

Στην Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας και το Κέντρο Ημέρας παιδιών, εφήβων και ενηλίκων ν. Φωκίδας της ΕΚΨ Π. Σακελλαρόπουλος παρέχονται δωρεάν υπηρεσίες διάγνωσης, θεραπευτικής παρέμβασης, εκπαίδευσης και πλαισίωσης που εφαρμόζονται από διεπιστημονική ομάδα εξειδικευμένων επαγγελματιών ψυχικής υγείας (παιδοψυχίατρο, λογοθεραπευτή, ψυχολόγο, ειδικό παιδαγωγό, εργοθεραπευτή, εκπαιδευτή ειδικών δεξιοτήτων). Στόχο αποτελεί η ολιστική προσέγγιση και αντιμετώπιση ψυχολογικών, μαθησιακών και αναπτυξιακών δυσκολιών, όπως και η παρέμβαση σε ζητήματα ένταξης και προσαρμογής τόσο στο σχολικό, όσο και στο κοινωνικό πλαίσιο. Βασικός σκοπός των παιδοψυχιατρικών υπηρεσιών είναι η πλαισίωση και του οικογενειακού περιβάλλοντος, ώστε η παρέμβαση να είναι πολυεπίπεδη και αποτελεσματικότερη.

Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθύνεστε στα τηλέφωνα επικοινωνίας 22650 22924 (Εθνικής Αντιστάσεως 13, Άμφισσα) και 22650 23333 (Λεωφόρος Σαλώνων 29, Άμφισσα – Έναντι γηπέδου Άμφισσας).