Σκέψεις και σχόλια για τον Εθνικό Στρατηγικό Σχεδιασμό νερού

Του Γιώργου Γκούμα

https://shorturl.at/VfIGB

Αυτή είναι η Ελληνική Εθνική Στρατηγική για τα ύδατα και στο link αυτό (https://archive.opengov.gr/minenv/?p=13952#comments) είναι 23 άρθρα απο την δημόσια διαβούλευση.
Mια σύνοψη της Εθνικής Στρατηγικής πρώτα και μετά μια αναλυση του πόσο μπορεί να επηρεάσει οικονομικά και σε οποιοδήποτε άλλο επίπεδο, την περιοχή της Φωκίδας απο την οποία με την τεχνική λίμνη του Μόρνου, υδροδοτείτε η Αθήνα.
Μετά μια σύνοψη των σχολίων, πόσο σχετικά είναι με τα λεγόμενα στην Εθνική στρατηγική και συλλογικά πόσο βοηθούν μέσα από την διαδικασία της διαβούλευσης, η Εθνική στρατηγική να γίνει πληρέστερη και σωστότερη.

Συνολική εκτίμηση

Η Εθνική Στρατηγική για τα Ύδατα είναι ένα κείμενο σωστής κατεύθυνσης και αρκετά ισχυρής διάγνωσης των προβλημάτων, αλλά παραμένει κυρίως στρατηγικό πλαίσιο και όχι ακόμη πλήρες επιχειρησιακό σχέδιο. Αναγνωρίζει την κλιματική κρίση, τις απώλειες δικτύων, την υπεράντληση, την ανεπαρκή παρακολούθηση, τον κατακερματισμό των αρμοδιοτήτων και τη χρηματοδοτική αδυναμία των παρόχων. Δεν καθορίζει όμως παντού συγκεκριμένα έργα, προϋπολογισμούς, δεσμευτικές προθεσμίες και μηχανισμούς κατανομής ωφελειών και βαρών.

Για τη Φωκίδα, η σημασία της είναι ιδιαίτερα μεγάλη, επειδή δεν αντιμετωπίζει πλέον την περιοχή απλώς ως τόπο στον οποίο βρίσκεται ο ταμιευτήρας του Μόρνου. Προβλέπει ότι η ΕΥΔΑΠ θα επεκτείνει αρμοδιότητες στις Περιφερειακές Ενότητες Αττικής, Βοιωτίας, Φωκίδας και Εύβοιας, ενδεχομένως και σε υπηρεσίες άρδευσης. Αυτό μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά τη διαχείριση, τη χρηματοδότηση και την τοπική διοικητική αυτονομία του νερού στη Φωκίδα. 

Η βασική ευκαιρία για τη Φωκίδα είναι να μετατραπεί από περιοχή προέλευσης ενός εθνικού πόρου σε περιοχή που λαμβάνει μετρήσιμα ανταλλάγματα: ασφαλή τοπική ύδρευση, επενδύσεις, απασχόληση, περιβαλλοντική αποκατάσταση και συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων.

Ο βασικός κίνδυνος είναι να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο η προτεραιότητα της Αθήνας, χωρίς να θεσπιστεί σαφής υδατική και αναπτυξιακή ανταποδοτικότητα προς τη λεκάνη του Μόρνου και τις τοπικές κοινότητες.

Σύνοψη της Εθνικής Στρατηγικής

Όραμα και βασική φιλοσοφία

Η Στρατηγική αντιμετωπίζει το νερό ταυτόχρονα ως:

• δημόσιο αγαθό και ανθρώπινο δικαίωμα, 
• στρατηγικό εθνικό απόθεμα, 
• προϋπόθεση δημόσιας υγείας και κοινωνικής συνοχής, 
• παραγωγικό πόρο, 
• συστατικό στοιχείο των οικοσυστημάτων, 
• παράγοντα εθνικής ασφάλειας. 

Κεντρικός στόχος είναι η υδατική ασφάλεια και η κλιματική ανθεκτικότητα, μέσω ολοκληρωμένης, επιστημονικά τεκμηριωμένης και ψηφιακά υποστηριζόμενης διαχείρισης. Η Στρατηγική προορίζεται να κατευθύνει τα Σχέδια Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών και τα Σχέδια Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας. 

Οι τρεις πολιτικοί πυλώνες

1. Νερό ως εγγύηση ζωής, υγείας και ευημερίας. 
2. Κλιματική θωράκιση, με έμφαση στην πρόληψη ξηρασιών και πλημμυρών. 
3. Σύγχρονη διακυβέρνηση, στηριγμένη σε δεδομένα, διαφάνεια, θεσμικό συντονισμό και οικονομικά βιώσιμες υπηρεσίες ύδατος. 

Οι επτά στρατηγικοί άξονες

Η Στρατηγική οργανώνεται γύρω από:

1. Ποσοτική και ποιοτική επάρκεια. 
2. Κλιματική ανθεκτικότητα και διαχείριση κινδύνων. 
3. Διασύνδεση νερού, ενέργειας, τροφίμων και οικοσυστημάτων — το λεγόμενο WEFE Nexus. 
4. Ψηφιακό μετασχηματισμό και αξιόπιστα δεδομένα. 
5. Βελτίωση διακυβέρνησης και θεσμική αναδιοργάνωση. 
6. Οικονομική βιωσιμότητα και κοινωνική δικαιοσύνη. 
7. Διασυνοριακή συνεργασία. 

Ιδιαίτερη σημασία έχει η θέση ότι η άνιση γεωγραφική κατανομή του νερού πρέπει να αντιμετωπίζεται με δίκαιη κατανομή, τοπικά προσαρμοσμένες πολιτικές, υποδομές αποθήκευσης, στρατηγικές διασυνδέσεις και αυστηρή διαχείριση της ζήτησης. 

Οι κυριότερες επιχειρησιακές κατευθύνσεις

Η Στρατηγική προτείνει:

• περιορισμό της κατανάλωσης και των διαρροών, 
• ψηφιακούς μετρητές και τηλεμετρία, 
• έλεγχο γεωτρήσεων και παράνομων απολήψεων, 
• εκσυγχρονισμό αρδευτικών δικτύων, 
• γεωργία ακριβείας, 
• επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένου νερού, 
• αξιοποίηση ομβρίων, 
• προστασία υδροφορέων και οικολογικών παροχών, 
• έργα βασισμένα στη φύση, 
• συστήματα πρόγνωσης ξηρασίας και πλημμυρών, 
• ενιαίες βάσεις δεδομένων και ψηφιακή αδειοδότηση, 
• αναδιοργάνωση των παρόχων, 
• πλήρη ή πληρέστερη ανάκτηση του κόστους των υπηρεσιών. 

Η μεταφορά νερού από πλεονασματικές σε ελλειμματικές περιοχές παραμένει ρητή πολιτική επιλογή. Η επιλογή αυτή αφορά άμεσα τον Μόρνο, επειδή η Φωκίδα αποτελεί χαρακτηριστική λεκάνη προέλευσης πόρου που καταναλώνεται εκτός περιοχής. 

Τι σημαίνει ειδικά για τη Φωκίδα και τον Μόρνο

Το στρατηγικό παράδοξο της Φωκίδας

Η Φωκίδα φιλοξενεί μία από τις σημαντικότερες υποδομές υδατικής ασφάλειας της χώρας, ενώ μεγάλο μέρος της αξίας του νερού:

• καταναλώνεται στην Αττική, υποστηρίζει την οικονομία και τον πληθυσμό της πρωτεύουσας, 

• δεν αποτυπώνεται άμεσα ως τοπικό εισόδημα, και δεν συνοδεύεται από χωρικούς και περιβαλλοντικούς περιορισμούς στην περιοχή προέλευσης. 

Στις 7 Ιουλίου 2026, το απολήψιμο απόθεμα του Μόρνου ήταν περίπου 480,6 εκατομμύρια κυβικά μέτρα, έναντι συνολικού αποθέματος περίπου 714,3 εκατομμυρίων στα τέσσερα βασικά συστήματα της ΕΥΔΑΠ. Δηλαδή, τη συγκεκριμένη ημερομηνία ο Μόρνος αντιπροσώπευε περίπου τα δύο τρίτα του συνολικού απολήψιμου αποθέματος του συστήματος. 

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλη η ύδρευση της Αθήνας προέρχεται καθημερινά αποκλειστικά από τον Μόρνο, αλλά αποδεικνύει τη δεσπόζουσα στρατηγική σημασία του.

Η σημαντικότερη θεσμική αλλαγή

Η προβλεπόμενη επέκταση της ΕΥΔΑΠ στη Φωκίδα μπορεί να σημαίνει:

• ανάληψη ή υποστήριξη τοπικών υπηρεσιών ύδρευσης, 
• πιθανή εμπλοκή σε αρδευτικές υπηρεσίες, 
• ενοποίηση δικτύων, μετρήσεων και τιμολογιακών δεδομένων, 
• κεντρικότερο σχεδιασμό των έργων, 
• αλλαγή της σχέσης μεταξύ Δήμων, τοπικών παρόχων, Περιφέρειας και ΕΥΔΑΠ. 

Η Στρατηγική παρουσιάζει αυτή τη μεταβολή ως τρόπο αξιοποίησης της τεχνικής επάρκειας και της επιχειρησιακής εμπειρίας της ΕΥΔΑΠ. 

Για τη Φωκίδα όμως χρειάζεται ειδική θεσμική πρόβλεψη, επειδή η περιοχή δεν είναι απλώς ένας ακόμη καταναλωτής της ΕΥΔΑΠ· είναι η περιοχή προέλευσης του σημαντικότερου μέρους του πόρου.

Δυνητικές οικονομικές επιπτώσεις στη Φωκίδα

Θετικές επιπτώσεις

Επενδύσεις σε δίκτυα και υποδομές

Η εμπλοκή ενός μεγαλύτερου παρόχου μπορεί να διευκολύνει:

• αντικατάσταση παλαιών αγωγών, 
• τηλεμετρία και έξυπνους υδρομετρητές, 
• εντοπισμό διαρροών, 
• νέες δεξαμενές και συστήματα εφεδρείας, 
• αναβάθμιση μονάδων επεξεργασίας και αποχέτευσης, 
• τεχνική υποστήριξη μικρών και ορεινών οικισμών. 

Η Στρατηγική δίνει σαφή προτεραιότητα στη μείωση του μη τιμολογούμενου νερού και στον ψηφιακό έλεγχο των δικτύων. 

Τοπική απασχόληση και συμβάσεις

Οι επενδύσεις μπορούν να δημιουργήσουν θέσεις εργασίας σε:

• τεχνικά έργα, 
• υδρολογία και περιβαλλοντική παρακολούθηση, 
• συντήρηση, 
• δίκτυα αισθητήρων και τηλεπικοινωνιών, 
• πολιτική προστασία, 
• φύλαξη κρίσιμων υποδομών, 
• περιβαλλοντικές υπηρεσίες. 

Όμως το όφελος δεν είναι αυτόματο. Χρειάζονται όροι για τοπικές προμήθειες, τεχνικά συνεργεία, εκπαίδευση και σταθερές θέσεις εργασίας, διαφορετικά μεγάλο μέρος της δαπάνης μπορεί να κατευθυνθεί σε κεντρικούς εργολάβους.

Βελτίωση της γεωργικής παραγωγικότητας

Η εξασφάλιση μετρημένης και σταθερής άρδευσης μπορεί να:

• μειώσει το κόστος άντλησης, 
• περιορίσει την αβεβαιότητα των παραγωγών, 
• επιτρέψει καλλιέργειες μεγαλύτερης αξίας, 
• προστατεύσει υδροφορείς, 
• ενισχύσει την προσαρμογή σε ξηρασίες. 

Από την άλλη πλευρά, οι νέοι έλεγχοι μπορεί να περιορίσουν μη αδειοδοτημένες ή μη μετρημένες απολήψεις. Η στρατηγική προβλέπει συστηματική μέτρηση, αυστηροποίηση ελέγχων και προσαρμογή των καλλιεργειών στη διαθέσιμη ποσότητα νερού. 

Τουριστική και περιβαλλοντική ανάπτυξη

Ο Μόρνος θα μπορούσε να ενταχθεί σε ένα ελεγχόμενο μοντέλο:

• περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, 
• γεωτουρισμού, 
• πεζοπορίας και φυσιολατρικού τουρισμού, 
• ανάδειξης της ιστορίας των έργων ύδρευσης, 
• επιστημονικού και εκπαιδευτικού τουρισμού. 

Αυτό απαιτεί αυστηρή προστασία της ποιότητας του πόσιμου νερού. Δεν είναι όλες οι δραστηριότητες συμβατές με έναν κρίσιμο ταμιευτήρα ύδρευσης.

Αρνητικές ή αβέβαιες οικονομικές επιπτώσεις

Πιθανή αύξηση τιμολογίων

Η Στρατηγική υποστηρίζει τιμολόγηση που ενσωματώνει:

• λειτουργικό κόστος, 
• κόστος συντήρησης και επενδύσεων, 
• περιβαλλοντικό κόστος, 
• κόστος του ίδιου του πόρου. 

Παράλληλα προβλέπει κοινωνική προστασία για ευάλωτα νοικοκυριά. 

Στη Φωκίδα δημιουργείται εύλογο ζήτημα δικαιοσύνης: θα ήταν πολιτικά και κοινωνικά προβληματικό οι κάτοικοι της λεκάνης προέλευσης να πληρώνουν υψηλότερο κόστος χωρίς:

• προνομιακή ή τουλάχιστον προστατευμένη βασική κατανάλωση, 
• εγγυημένες τοπικές ποσότητες, 
• επενδύσεις στα τοπικά δίκτυα, 
• ανταποδοτικά έργα. 

Περιορισμοί σε γεωργία και άλλες χρήσεις γης

Η αυστηρότερη προστασία της λεκάνης μπορεί να οδηγήσει σε:

• περιορισμούς λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων, 
• αυστηρότερους όρους για κτηνοτροφικές μονάδες, 
• ελέγχους αποβλήτων, 
• περιορισμούς γεωτρήσεων, 
• δυσκολότερη αδειοδότηση ορισμένων επιχειρηματικών δραστηριοτήτων. 

Οι περιορισμοί μπορούν να προστατεύσουν μακροπρόθεσμα την τοπική οικονομία, αλλά βραχυπρόθεσμα δημιουργούν κόστος συμμόρφωσης. Χρειάζονται επιδοτήσεις μετάβασης και τεχνική υποστήριξη, όχι μόνο απαγορεύσεις.

Συγκέντρωση αποφάσεων στην Αθήνα

Η επέκταση της ΕΥΔΑΠ μπορεί να βελτιώσει την τεχνική επάρκεια, αλλά μπορεί επίσης να:

• απομακρύνει τη λήψη αποφάσεων από τους Δήμους, 
• περιορίσει την τοπική λογοδοσία, 
• δώσει προτεραιότητα στην ασφάλεια υδροδότησης της Αττικής, 
• αντιμετωπίσει τις τοπικές ανάγκες ως δευτερεύουσες. 

Το αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από τη σύνθεση των νέων διοικητικών οργάνων και από το αν θα υπάρχει θεσμοθετημένη εκπροσώπηση της Φωκίδας.

Περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιπτώσεις

Προστασία του ταμιευτήρα και της λεκάνης

Θετική συνέπεια μπορεί να είναι η δημιουργία ολοκληρωμένου συστήματος παρακολούθησης:

• στάθμης και εισροών, 
• ποιότητας νερού, 
• ρύπανσης, 
• εδαφικής διάβρωσης και φερτών υλών, 
• οικολογικής παροχής κατάντη του φράγματος, 
• επιπτώσεων πυρκαγιών, 
• μεταβολών λόγω κλιματικής αλλαγής. 

Η ίδια η Στρατηγική αναγνωρίζει σοβαρά κενά αξιοπιστίας στα εθνικά δεδομένα και επιδιώκει ισχυρότερο Εθνικό Δίκτυο Παρακολούθησης. 

Κίνδυνος περαιτέρω οικολογικής πίεσης

Η ύδρευση έχει προτεραιότητα, αλλά η Στρατηγική αναγνωρίζει επίσης την ανάγκη εξασφάλισης οικολογικής παροχής. Σε περιόδους ξηρασίας, η σύγκρουση μεταξύ:

• ύδρευσης της Αθήνας, 
• τοπικής ύδρευσης, 
• άρδευσης, 
• οικολογικής λειτουργίας του ποταμού, 

θα γίνεται εντονότερη. Η ίδια η Στρατηγική ζητά σαφή ιεράρχηση χρήσεων, με προτεραιότητα στην ύδρευση και στην οικολογική παροχή. 

Για τον Μόρνο πρέπει να καθοριστεί αριθμητικά και όχι μόνο γενικά:

• ποια είναι η ελάχιστη οικολογική παροχή, 
• ποιο απόθεμα θεωρείται κρίσιμο, 
• πότε ενεργοποιούνται περιορισμοί, 
• ποια χρήση περιορίζεται πρώτη, 
• ποια ποσότητα δεσμεύεται για τις τοπικές κοινωνίες. 

Κοινωνική δικαιοσύνη και ιστορική αποκατάσταση

Η κατασκευή του ταμιευτήρα είχε μόνιμες χωρικές και κοινωνικές συνέπειες. Η σύγχρονη στρατηγική θα έπρεπε να αναγνωρίσει ότι οι περιοχές προέλευσης υδατικών πόρων παρέχουν μια οικοσυστημική υπηρεσία εθνικής κλίμακας.

Αυτό μπορεί να αποτυπωθεί μέσω:

• ειδικού Ταμείου Λεκάνης Μόρνου, 
• ετήσιου ανταποδοτικού πόρου, 
• χρηματοδότησης τοπικών περιβαλλοντικών έργων, 
• μειωμένων τιμολογίων για βασική κατανάλωση, 
• εγγυημένων έργων ύδρευσης και αποχέτευσης, 
• υποτροφιών, ερευνητικών προγραμμάτων και τοπικών θέσεων εργασίας. 

Η υφιστάμενη Στρατηγική μιλά για δίκαιη κατανομή και κοινωνική δικαιοσύνη, αλλά δεν διατυπώνει ειδικό μηχανισμό αποζημίωσης των λεκανών προέλευσης.

Σύνοψη των 23 σχολίων της διαβούλευσης

Η διαβούλευση αναρτήθηκε στις 22 Ιουνίου 2026 και παραμένει ανοικτή έως τις 22 Ιουλίου 2026. Συνεπώς η αξιολόγηση των 23 σχολίων είναι προσωρινή και μπορεί να προστεθούν νέες παρεμβάσεις. 

Τα σχόλια μπορούν να ταξινομηθούν σε επτά κύριες ομάδες.

1. Το κείμενο είναι υπερβολικά γενικό

Αρκετοί σχολιαστές υποστηρίζουν ότι η Στρατηγική:

• περιγράφει σωστά τα προβλήματα, 
• δεν ορίζει δεσμευτικούς στόχους, 
• δεν διαθέτει σαφή χρονοδιαγράμματα, 
• δεν προσδιορίζει υπεύθυνους φορείς, 
• δεν καθορίζει δείκτες επιτυχίας, 
• κινδυνεύει να παραμείνει «ευχολόγιο». 

Ιδιαίτερα αναλυτικές είναι οι παρεμβάσεις των Αλέξανδρου Ντέκα και Παναγιώτη Χαρίτση, οι οποίες επικεντρώνονται στο χάσμα μεταξύ διάγνωσης και εφαρμογής. 

Συνάφεια: Πολύ υψηλή. Το ίδιο το κείμενο παραδέχεται ότι το βασικό ελληνικό πρόβλημα δεν είναι η θεωρητική επάρκεια, αλλά η επιχειρησιακή εφαρμογή. 

2. Χρηματοδοτικό κενό και βιωσιμότητα παρόχων

Τα σχόλια ζητούν:

• σαφείς πηγές χρηματοδότησης, 
• αντιστοίχιση έργων με πόρους, 
• πολυετή χρηματοδοτικό προγραμματισμό, 
• κάλυψη του κόστους συντήρησης και όχι μόνο της κατασκευής, 
• προστασία από άκριτη εμπορευματοποίηση ή ιδιωτικοποίηση. 

Ένα σχόλιο επισημαίνει ότι η Στρατηγική απαριθμεί επενδυτικές ανάγκες δισεκατομμυρίων χωρίς πλήρη χρηματοδοτικό χάρτη. Άλλοι σχολιαστές θεωρούν ότι η έλλειψη δημόσιας χρηματοδότησης μπορεί να οδηγήσει σε στρατηγικούς επενδυτές και ιδιωτικοποιήσεις. 

Συνάφεια: Πολύ υψηλή. Η οικονομική βιωσιμότητα αποτελεί βασικό άξονα της Στρατηγικής, αλλά οι χρηματοδοτικοί μηχανισμοί δεν είναι πλήρως ποσοτικοποιημένοι.

3. Έλλειψη αξιόπιστων δεδομένων

Σχολιαστές τονίζουν την αντίφαση μεταξύ:

• φιλοδοξίας για τεκμηριωμένη διαχείριση, 
• εκτεταμένων κενών στο Εθνικό Δίκτυο Παρακολούθησης, 
• ταξινομήσεων που βασίζονται σε ομαδοποιήσεις ή εκτιμήσεις αντί συνεχών μετρήσεων. 

Συνάφεια: Εξαιρετικά υψηλή. Περίπου 60–65% των επιφανειακών συστημάτων είχαν αξιολογηθεί με ομαδοποίηση ή επέκταση δεδομένων, ενώ για ένα ποσοστό δεν υπήρχαν καθόλου επιτόπιες μετρήσεις. 

4. Στελέχωση και διοικητική ικανότητα

Σχόλια ζητούν:

• επαρκή αριθμό μηχανικών, υδρογεωλόγων και τεχνικών, 
• ρητή ένταξη γεωπόνων και ειδικών εγγείων βελτιώσεων, 
• ενίσχυση Διευθύνσεων Υδάτων και παρόχων, 
• διαχωρισμό παρόχων από τοπικές πολιτικές ή ψηφοθηρικές πιέσεις, 
• ανεξάρτητους μηχανισμούς ελέγχου. 

Το Τμήμα Γεωπονίας του ΑΠΘ επισημαίνει συγκεκριμένα την απουσία των γεωπόνων από την ενδεικτική απαρίθμηση ειδικοτήτων. 

Συνάφεια: Πολύ υψηλή και άμεσα αξιοποιήσιμη. Πρόκειται για συγκεκριμένη διορθωτική διατύπωση που μπορεί εύκολα να ενσωματωθεί.

5. Τεχνολογία, μετρητές και έλεγχος

Προτάθηκαν:

• συνδυασμός δορυφορικών δεδομένων για εντοπισμό διαρροών, 
• ψηφιακοί υδρομετρητές, 
• σύνδεση αγροτικών ενισχύσεων με αποδεδειγμένη μέτρηση νερού, 
• ανεξάρτητο σώμα επιθεωρητών φυσικών πόρων, 
• αυστηρότερος έλεγχος υδροληψιών. 

Συνάφεια: Πολύ υψηλή. Οι προτάσεις εξειδικεύουν άμεσα τις γενικές κατευθύνσεις της Στρατηγικής για τηλεμετρία, γεωργία ακριβείας και έλεγχο απολήψεων.

6. Τοπικές και γεωγραφικές ιδιαιτερότητες

Υπάρχουν παρεμβάσεις για:

• νησιωτικότητα, 
• αγροτικές περιοχές της Θεσσαλίας και της Λακωνίας, 
• Νότια Κέρκυρα, 
• Σέρρες, 
• ορεινά μικρά φράγματα, 
• τοπικά δίκτυα και υφαλμύρινση, 
• προβλήματα ύδρευσης συγκεκριμένων οικισμών. 

Το σχόλιο για τη νησιωτικότητα επισημαίνει σωστά ότι στα νησιά το νερό συνδέεται με υψηλό ενεργειακό κόστος, εποχικότητα, αφαλάτωση, υφαλμύρινση και μικρή πληθυσμιακή βάση. 

Συνάφεια: Υψηλή, επειδή η ίδια η Στρατηγική ζητά χωρικά διαφοροποιημένες πολιτικές. Ωστόσο, κάποιες παρεμβάσεις λειτουργούν περισσότερο ως αιτήματα χρηματοδότησης συγκεκριμένων τοπικών έργων παρά ως προτάσεις εθνικής στρατηγικής.

7. Δημόσιος χαρακτήρας και ασφάλεια υποδομών

Ορισμένα σχόλια:

• υπερασπίζονται το νερό ως δημόσιο και κοινωνικό αγαθό, 
• αντιτίθενται στην εμπορευματοποίηση, 
• εκφράζουν φόβους ιδιωτικοποίησης, 
• ζητούν προστασία κρίσιμων υποδομών από δολιοφθορά, υβριδικές και ανθρωπογενείς απειλές. 

Η παρέμβαση της Kantor για τη φυσική και λειτουργική ασφάλεια των κρίσιμων υποδομών είναι ιδιαίτερα σχετική με τον Μόρνο, επειδή ο ταμιευτήρας, οι σήραγγες και οι αγωγοί αποτελούν υποδομή εθνικής σημασίας. 

Συνάφεια: Υψηλή. Το κείμενο αναφέρεται σε εθνική ασφάλεια και κλιματική θωράκιση, αλλά δεν αναπτύσσει επαρκώς θέματα φυσικής ασφάλειας, κυβερνοασφάλειας, σαμποτάζ και επιχειρησιακής συνέχειας.

Πόσο σχετικά και χρήσιμα είναι συλλογικά τα σχόλια

Ποιοτική αξιολόγηση

Κατά προσέγγιση, τα σχόλια χωρίζονται ως εξής:

• Υψηλής στρατηγικής αξίας: προτάσεις για χρηματοδότηση, δεδομένα, δείκτες, στελέχωση, ασφάλεια υποδομών και έλεγχο απολήψεων. 
• Υψηλής τοπικής αξίας: νησιωτικότητα, αγροτικές περιοχές, συγκεκριμένες δυσλειτουργίες παρόχων και τοπικά έργα. 
• Πολιτικές ή αξιακές παρεμβάσεις: δημόσιος χαρακτήρας του νερού, αντιρρήσεις για ιδιωτικοποίηση και τιμολόγηση. 
• Περιορισμένης τεχνικής αξίας: σύντομα συνθήματα ή γενικές διαμαρτυρίες χωρίς συγκεκριμένη προτεινόμενη αλλαγή. 

Συνολικά, η συνάφεια των σχολίων είναι ικανοποιητική έως υψηλή. Οι περισσότερες παρεμβάσεις ασχολούνται με πραγματικά κενά της Στρατηγικής και όχι με άσχετα θέματα.

Πόσο μπορούν να βελτιώσουν τη Στρατηγική

Τα σχόλια μπορούν να τη βελτιώσουν ουσιωδώς, εφόσον μετατραπούν σε συγκεκριμένες προσθήκες:

1. Πίνακα έργων, υπευθύνων, προθεσμιών και δεικτών. 
2. Πολυετή χρηματοδοτικό χάρτη. 
3. Ελάχιστες απαιτήσεις στελέχωσης ανά φορέα. 
4. Εθνικό πρωτόκολλο δεδομένων και ανοικτή δημοσίευση μετρήσεων. 
5. Ειδικές πολιτικές για νησιά, ορεινές λεκάνες και περιοχές προέλευσης νερού. 
6. Πλαίσιο φυσικής ασφάλειας και κυβερνοασφάλειας κρίσιμων υποδομών. 
7. Διαφανή κοινωνική και περιβαλλοντική τιμολόγηση. 
8. Ανεξάρτητο έλεγχο υδροληψιών και πραγματική επιβολή κυρώσεων. 

Ωστόσο, η ίδια η διαδικασία έχει περιορισμούς:

• Τα 23 σχόλια είναι μικρός αριθμός για ένα εθνικό ζήτημα τέτοιας κλίμακας. 
• Δεν φαίνεται ισχυρή εκπροσώπηση όλων των Περιφερειών, των Δήμων, των ΔΕΥΑ, των αγροτικών οργανώσεων και των λεκανών προέλευσης νερού. 
• Δεν υπάρχει ακόμη δημοσιευμένος πίνακας που να εξηγεί ποιο σχόλιο έγινε δεκτό, ποιο απορρίφθηκε και γιατί. 
• Μερικά σχόλια φαίνεται να αναφέρονται σε «σχέδιο νόμου» ή σε «άρθρα», ενώ το αντικείμενο είναι στρατηγικό κείμενο. Αυτό μειώνει σε κάποιο βαθμό την ακρίβειά τους, όχι όμως πάντοτε την ουσία των ανησυχιών τους. 

Επομένως, η διαβούλευση είναι χρήσιμη αλλά όχι από μόνη της επαρκής. Η πραγματική αξία της θα κριθεί από την επίσημη επεξεργασία και την τεκμηριωμένη ενσωμάτωση των προτάσεων.

 Τι λείπει ειδικά για τον Μόρνο και τη Φωκίδα

Παρότι η Στρατηγική αναφέρει ρητά την επέκταση της ΕΥΔΑΠ στη Φωκίδα, δεν παρουσιάζει ειδικό κεφάλαιο για:

• τη λεκάνη του Μόρνου, 
• τις επιπτώσεις της διαλεκανικής μεταφοράς, 
• την οικολογική κατάσταση κατάντη του φράγματος, 
• τα δικαιώματα των τοπικών χρηστών, 
• τα ανταποδοτικά οφέλη προς τη Φωκίδα, 
• τη συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας, 
• τη διαχείριση έκτακτης ξηρασίας, 
• την ασφάλεια των εγκαταστάσεων, 
• τις επιπτώσεις της επέκτασης της ΕΥΔΑΠ. 

Αυτό είναι σημαντικό κενό, επειδή η Φωκίδα αποτελεί μία από τις πλέον χαρακτηριστικές περιπτώσεις σύγκρουσης μεταξύ:

• εθνικού συμφέροντος, 
• μητροπολιτικής ζήτησης, 
• τοπικής ανάπτυξης, 
• περιβαλλοντικής προστασίας, 
• χωροταξικής δικαιοσύνης. 

Προτάσεις που θα έπρεπε να ενσωματωθούν για τη Φωκίδα

Ειδικό Σχέδιο Λεκάνης Μόρνου

Να θεσπιστεί ειδικό υποκεφάλαιο ή παράρτημα που θα περιλαμβάνει:

• ετήσιο υδατικό ισοζύγιο, 
• κλιματικά σενάρια έως το 2050 και το 2100, 
• ελάχιστη οικολογική παροχή, 
• εγγυημένες τοπικές ποσότητες ύδρευσης και άρδευσης, 
• βαθμίδες συναγερμού ξηρασίας, 
• κανόνες περιορισμού απολήψεων, 
• μέτρα κατά της ρύπανσης και της διάβρωσης. 

Υδατική ανταποδοτικότητα

Να δημιουργηθεί μηχανισμός οικονομικής επιστροφής προς τη λεκάνη προέλευσης, βάσει:

• της ποσότητας νερού που μεταφέρεται, 
• της περιβαλλοντικής αξίας της λεκάνης, 
• των περιορισμών στις τοπικές χρήσεις, 
• του κόστους προστασίας του ταμιευτήρα. 

Ο πόρος θα χρηματοδοτεί αποκλειστικά:

• τοπικά δίκτυα, 
• αποχέτευση, 
• περιβαλλοντική αποκατάσταση, 
• αντιπυρική και αντιπλημμυρική προστασία, 
• αγροτική προσαρμογή, 
• ήπια τουριστική ανάπτυξη. 

Τοπική συμμετοχή

Να δημιουργηθεί Συμβούλιο Λεκάνης Μόρνου με εκπροσώπους:

• Δήμου Δωρίδος, 
• Δήμου Δελφών όπου σχετίζεται, 
• Περιφέρειας Στερεάς Ελλάδας, 
• ΕΥΔΑΠ, 
• αγροτών και κτηνοτρόφων, 
• περιβαλλοντικών φορέων, 
• πανεπιστημίων και επιστημονικών οργανισμών, 
• κατοίκων και κοινοτήτων. 

Το Συμβούλιο δεν πρέπει να είναι μόνο γνωμοδοτικό. Χρειάζεται δικαίωμα πρόσβασης στα δεδομένα και υποχρεωτική γνωμοδότηση για κρίσιμες αποφάσεις.

Ανοικτά δεδομένα Μόρνου

Να δημοσιεύονται σε πραγματικό χρόνο ή σε τακτικά διαστήματα:

• στάθμη και απόθεμα, 
• εισροές και απολήψεις, 
• βροχοπτώσεις και χιονοκάλυψη, 
• ποιοτικές παράμετροι, 
• οικολογική παροχή, 
• δεδομένα φερτών υλών, 
• συμβάντα ρύπανσης, 
• έργα και δαπάνες. 

Δεσμευτικό κοινωνικό συμβόλαιο με την ΕΥΔΑΠ

Πριν από οποιαδήποτε επέκταση αρμοδιοτήτων στη Φωκίδα πρέπει να καθοριστούν:

• οι υπηρεσίες που θα αναλάβει, 
• τα τιμολόγια, 
• οι εγγυημένες επενδύσεις, 
• η τύχη του υπάρχοντος προσωπικού, 
• η τοπική εκπροσώπηση, 
• οι χρόνοι αποκατάστασης βλαβών, 
• οι δείκτες ποιότητας, 
• οι μηχανισμοί παραπόνων και λογοδοσίας. 

Τελικό συμπέρασμα

Η Εθνική Στρατηγική έχει τη δυνατότητα να ωφελήσει σημαντικά τη Φωκίδα, κυρίως μέσω καλύτερων υποδομών, επιστημονικής παρακολούθησης, κλιματικής προστασίας και τεχνικής υποστήριξης από έναν ισχυρότερο πάροχο.

Όμως η σημερινή διατύπωση δεν εγγυάται ότι η ωφέλεια θα είναι ισόρροπη. Η Φωκίδα κινδυνεύει να παραμείνει μια περιφέρεια παραγωγής και προστασίας νερού για την Αττική, χωρίς αντίστοιχη συμμετοχή στην οικονομική αξία που δημιουργείται.

Τα σχόλια της διαβούλευσης είναι συνολικά χρήσιμα και σε μεγάλο βαθμό συναφή. Εντοπίζουν σωστά ότι το βασικό πρόβλημα της Στρατηγικής είναι η απουσία δεσμευτικών χρονοδιαγραμμάτων, χρηματοδότησης, δεδομένων, προσωπικού και λογοδοσίας. Δεν καλύπτουν όμως επαρκώς το ειδικό ζήτημα της Φωκίδας και του Μόρνου.

Για να θεωρηθεί η τελική Στρατηγική πλήρης και δίκαιη, πρέπει να αναγνωρίσει θεσμικά ότι η υδατική ασφάλεια της Αθήνας έχει περιβαλλοντικό, κοινωνικό και αναπτυξιακό κόστος στην περιοχή προέλευσης και να θεσπίσει συγκεκριμένη, μετρήσιμη ανταποδοτικότητα προς τη Φωκίδα.

Τι είδους εταιρεία είναι η ΕΥΔΑΠ

Η ΕΥΔΑΠ είναι:

• Ανώνυμη Εταιρεία — ΕΥΔΑΠ Α.Ε. 
• εισηγμένη στο Χρηματιστήριο Αθηνών από το 2000, 
• ελεγχόμενη κατά πλειοψηφία από το Ελληνικό Δημόσιο, 
• αλλά με μέρος των μετοχών της να ανήκει σε ιδιώτες και θεσμικούς επενδυτές, 
• εταιρεία που έχει εμπορική λειτουργία, δημοσιεύει οικονομικά αποτελέσματα και διανέμει μερίσματα. 

Για παράδειγμα, το 2025 καταβλήθηκε μέρισμα €0,07 ανά μετοχή. Αυτό αποδεικνύει ότι, εκτός από φορέας κοινής ωφέλειας, λειτουργεί και ως εισηγμένη κερδοσκοπική εταιρεία με υποχρεώσεις προς όλους τους μετόχους της. 

Το Ελληνικό Δημόσιο παραμένει ο βασικός μέτοχος και ασκεί τον έλεγχο της εταιρείας. Η ίδια η ΕΥΔΑΠ αναγνωρίζει ότι ο γενικότερος σχεδιασμός της γεωγραφικής και επιχειρηματικής επέκτασής της ανήκει στο Ελληνικό Δημόσιο. Ταυτόχρονα, όμως, δηλώνει ως εταιρικό στόχο την κερδοφόρα ανάπτυξή της προς όφελος τόσο του Δημοσίου όσο και των λοιπών μετόχων. 

Άρα η ΕΥΔΑΠ έχει μια υβριδική ταυτότητα:

• παρέχει ζωτική υπηρεσία γενικού συμφέροντος, 
• ελέγχεται από το Δημόσιο, 
• λειτουργεί όμως με τη νομική και οικονομική μορφή εισηγμένης ανώνυμης εταιρείας. 

Αυτό δεν είναι κατ’ ανάγκη παράνομο ή μοναδικό στην Ευρώπη. Δημιουργεί όμως μια μόνιμη ένταση μεταξύ:

1. δημόσιου συμφέροντος, 
2. καθολικής και προσιτής πρόσβασης στο νερό, 
3. προστασίας των υδατικών πόρων, 
4. εταιρικής ανάπτυξης και κερδοφορίας. 

Σε ποιον ανήκει πραγματικά ο Μόρνος

Το 1999 δημιουργήθηκε η Εταιρεία Παγίων ΕΥΔΑΠ, η οποία είναι Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου — ΝΠΔΔ και εποπτεύεται από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας.

Σε αυτήν μεταβιβάστηκαν τα σημαντικότερα πάγια:

• φράγματα, 
• ταμιευτήρες, 
• εξωτερικά υδραγωγεία, 
• αντλιοστάσια, 
• εγκαταστάσεις μεταφοράς ακατέργαστου νερού. 

Συνεπώς, το φράγμα και ο ταμιευτήρας του Μόρνου παραμένουν στην κυριότητα του Ελληνικού Δημοσίου μέσω της Εταιρείας Παγίων ΕΥΔΑΠ. 

Η ΕΥΔΑΠ Α.Ε. λειτουργεί και συντηρεί τμήματα αυτού του συστήματος βάσει συμβατικών σχέσεων με:

• το Ελληνικό Δημόσιο, 
• την Εταιρεία Παγίων ΕΥΔΑΠ. 

Υπάρχει επομένως τυπικός διαχωρισμός:

Η Εταιρεία Παγίων αναφέρει ότι βασικός σκοπός της είναι η λειτουργία και συντήρηση του Εξωτερικού Υδροδοτικού Συστήματος και η απρόσκοπτη παροχή νερού προς την ΕΥΔΑΠ Α.Ε., πρωτίστως για την υδροδότηση της πρωτεύουσας. 

Επομένως, με αυστηρή νομική έννοια, η Στρατηγική δεν χαρίζει την κυριότητα του Μόρνου στην εισηγμένη ΕΥΔΑΠ Α.Ε.

Η ΕΥΔΑΠ μπορεί να αποκτήσει μέσω της Στρατηγικής:

• γεωγραφική επέκταση της αποκλειστικής ή προνομιακής δραστηριότητάς της, 
• νέους πελάτες, 
• νέα δίκτυα ύδρευσης και αποχέτευσης, 
• αρδευτικές δραστηριότητες, 
• συμβάσεις λειτουργίας και συντήρησης δημοσίων έργων, 
• πρόσβαση σε χρηματοδοτούμενες υποδομές, 
• μεγαλύτερο κύκλο εργασιών, 
• ισχυρότερη στρατηγική θέση στην εθνική αγορά νερού. 

Το σχέδιο αναφέρει ότι η ΕΥΔΑΠ προβλέπεται να αναλάβει αρμοδιότητες στις Περιφερειακές Ενότητες Αττικής, Βοιωτίας, Φωκίδας και Εύβοιας και να λειτουργήσει ως πυλώνας τεχνικής υποστήριξης και επιχειρησιακής αναβάθμισης. 

Αυτό σημαίνει ότι η ΕΥΔΑΠ μπορεί να μην αποκτήσει τον Μόρνο ως ιδιοκτησία, αλλά να αποκτήσει:

τη διαχείριση της οικονομικής αλυσίδας που ξεκινά από τον υδατικό πόρο και καταλήγει στον καταναλωτή.

Αυτή είναι σημαντική εταιρική αξία.

Παράδειγμα

Ένα δημόσιο φράγμα μπορεί να παραμείνει 100% δημόσιο. Εάν όμως μια εταιρεία λάβει για δεκαετίες:

• αποκλειστικό δικαίωμα χρήσης του νερού, 
• σύμβαση λειτουργίας, 
• δικαίωμα παροχής υπηρεσιών, 
• πελατολόγιο, 
• δικαίωμα τιμολόγησης, 
• δημόσια χρηματοδοτούμενα δίκτυα, 

τότε λαμβάνει σημαντικό οικονομικό πλεονέκτημα, παρότι δεν είναι κύριος του φυσικού πόρου ή του φράγματος.

Γι’ αυτό το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο:

«Σε ποιον ανήκει ο Μόρνος;»

Αλλά επίσης:

«Ποιος αποφασίζει τις απολήψεις, ποιος λειτουργεί τις υποδομές, ποιος εισπράττει, ποιος χρηματοδοτεί τις επενδύσεις, ποιος αναλαμβάνει τον κίνδυνο και ποιος λαμβάνει τα κέρδη;»

Είναι θεσμικά επιτρεπτό να επιλεγεί η ΕΥΔΑΠ μέσω Εθνικής Στρατηγικής;

Μια Εθνική Στρατηγική από μόνη της συνήθως:

• δεν μεταβιβάζει κυριότητα, 
• δεν δημιουργεί αυτομάτως αποκλειστικά δικαιώματα, 
• δεν υποκαθιστά νόμο, 
• δεν υποκαθιστά σύμβαση παραχώρησης ή δημόσια σύμβαση. 

Καθορίζει όμως την πολιτική κατεύθυνση που αργότερα μπορεί να υλοποιηθεί με:

• νομοθετική ρύθμιση, 
• μεταφορά αρμοδιοτήτων, 
• συγχώνευση ή απορρόφηση παρόχων, 
• προγραμματικές συμβάσεις, 
• παραχώρηση λειτουργίας, 
• μεταφορά προσωπικού και δικτύων, 
• κρατική χρηματοδότηση. 

Επομένως, η αναφορά της ΕΥΔΑΠ μέσα στη Στρατηγική είναι ιδιαίτερα σημαντική. Προκαθορίζει τον επιθυμητό φορέα πριν παρουσιαστούν πλήρως:

• η εναλλακτική αξιολόγηση, 
• η μελέτη κόστους–οφέλους, 
• οι όροι για τους Δήμους, 
• τα δικαιώματα της Φωκίδας, 
• οι χρηματοδοτικές υποχρεώσεις, 
• το τιμολογιακό μοντέλο. 

Το θεσμικό ζήτημα

Δεν είναι αδικαιολόγητο το κράτος να επιλέξει μια ελεγχόμενη από το ίδιο εταιρεία για μια υπηρεσία γενικού συμφέροντος.

Το προβληματικό σημείο είναι εάν η επιλογή γίνεται:

• χωρίς ανοικτή τεχνικοοικονομική αξιολόγηση, 
• χωρίς σαφή διάκριση δημόσιων παγίων και εταιρικών περιουσιακών στοιχείων, 
• χωρίς αποτίμηση όσων παραχωρούνται, 
• χωρίς δεσμευτικές υποχρεώσεις επενδύσεων, 
• χωρίς τοπική συμμετοχή, 
• χωρίς πρόβλεψη για το πώς ωφελείται η λεκάνη προέλευσης. 

Ποιοι είναι οι συγκεκριμένοι κίνδυνοι

Ιδιωτικοποίηση της οικονομικής αξίας, όχι του ίδιου του νερού

Το νερό μπορεί να παραμένει δημόσιο αγαθό και το φράγμα δημόσια ιδιοκτησία, ενώ μέρος της οικονομικής αξίας της διαχείρισής του μεταφέρεται σε εταιρεία με ιδιώτες μετόχους.

Οι ιδιώτες μέτοχοι δεν αποκτούν κυριότητα στον Μόρνο. Μπορούν όμως να επωφελούνται από:

• αυξημένο κύκλο εργασιών, 
• νέα πελατειακή βάση, 
• κρατικά χρηματοδοτούμενες επενδύσεις, 
• συμβάσεις λειτουργίας, 
• μελλοντικά μερίσματα, 
• αύξηση της χρηματιστηριακής αξίας της εταιρείας. 

Αυτό αποτελεί την ουσιαστική βάση της ένστασης περί «προίκας».

Μεταφορά του κόστους στο Δημόσιο και του οφέλους στην εταιρεία

Πρέπει να εξεταστεί ποιος θα πληρώσει:

• την αντικατάσταση των δικτύων της Φωκίδας, 
• την ψηφιοποίηση, 
• τις μονάδες επεξεργασίας, 
• τις ζημιές και τη συντήρηση, 
• τα έργα αντιπλημμυρικής και κλιματικής προστασίας. 

Εάν αυτά χρηματοδοτηθούν κυρίως από:

• κρατικό προϋπολογισμό, 
• ευρωπαϊκά προγράμματα, 
• Δήμους, 
• Περιφέρεια, 

και μετά παραδοθούν προς εμπορική εκμετάλλευση στην ΕΥΔΑΠ χωρίς ανάλογο αντάλλαγμα και δεσμεύσεις, τότε πράγματι δημιουργείται σοβαρό ζήτημα οικονομικής δικαιοσύνης.

Σύγκρουση μεταξύ Αττικής και περιοχής προέλευσης

Η ΕΥΔΑΠ έχει ως βασικό επιχειρησιακό καθήκον την αδιάλειπτη υδροδότηση της Αττικής. Η Εταιρεία Παγίων αναφέρει επίσης ως πρωταρχικό σκοπό την υδροδότηση της πρωτεύουσας. 

Σε συνθήκες ξηρασίας, η Φωκίδα μπορεί να ζητά:

• τοπική άρδευση, 
• οικολογική παροχή, 
• τουριστική ανάπτυξη, 
• προστασία του ποταμού, 
• αποθέματα ασφαλείας. 

Η ΕΥΔΑΠ θα δέχεται πίεση να εξασφαλίσει πρώτα τα εκατομμύρια καταναλωτών της Αττικής. Αυτή είναι πραγματική σύγκρουση συμφερόντων και δεν λύνεται απλώς επειδή το Δημόσιο είναι πλειοψηφών μέτοχος.

Τι συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες

Δεν υπάρχει ένα ενιαίο ευρωπαϊκό μοντέλο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αφήνει στα κράτη και στις δημόσιες αρχές την επιλογή:

• άμεση δημόσια διαχείριση, 
• δημόσια εταιρεία, 
• δημοτική εταιρεία, 
• συνεταιρισμό καταναλωτών, 
• μικτή εταιρεία, 
• ιδιωτική παραχώρηση. 

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει διευκρινίσει ότι οι δημόσιες αρχές είναι ελεύθερες είτε να παρέχουν οι ίδιες τις υπηρεσίες είτε να τις αναθέτουν σε δημόσιες, μικτές ή ιδιωτικές οντότητες. Η ΕΕ παραμένει ουδέτερη ως προς την ιδιοκτησιακή μορφή, υπό την προϋπόθεση τήρησης των κανόνων διαφάνειας και ίσης μεταχείρισης. 

Στην πράξη, η δημόσια ιδιοκτησία κυριαρχεί στην Ευρώπη: στοιχεία που παρατίθενται σε έγγραφο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνουν ότι περίπου τα δύο τρίτα του καταγεγραμμένου πληθυσμού εξυπηρετούνταν από δημόσιους φορείς, ενώ περίπου 22% από επιχειρήσεις με συμβάσεις παραχώρησης. 

Ολλανδία

Οι εταιρείες πόσιμου νερού είναι 100% ιδιοκτησία τοπικών ή περιφερειακών δημόσιων αρχών.

Δεν επιτρέπεται η συμμετοχή χρηματιστηριακών ή ιδιωτικών επενδυτών στις εταιρείες πόσιμου νερού. Η αποχέτευση και η διαχείριση υδάτων κατανέμονται μεταξύ:

• Δήμων, 
• περιφερειακών οργανισμών υδάτων, 
• εθνικής κυβέρνησης. 

Αυτό είναι ίσως το καθαρότερο ευρωπαϊκό παράδειγμα εταιρικής λειτουργίας χωρίς ιδιωτική μετοχική συμμετοχή. 

Σύγκριση με ΕΥΔΑΠ:
Και στις δύο περιπτώσεις χρησιμοποιούνται εταιρικές δομές. Στην Ολλανδία, όμως, οι εταιρείες πόσιμου νερού ανήκουν αποκλειστικά σε δημόσιους οργανισμούς και δεν είναι εισηγμένες.

Γερμανία

Η ύδρευση είναι κυρίως:

• δημοτική, 
• διαδημοτική, 
• μέσω επιχειρήσεων που ανήκουν στους Δήμους, 
• συχνά ως μέρος δημοτικών ομίλων κοινής ωφέλειας, των Stadtwerke. 

Μπορεί να χρησιμοποιείται μορφή Α.Ε. ή GmbH, αλλά η δημόσια τοπική ιδιοκτησία και ο δημοτικός έλεγχος είναι συχνά καθοριστικοί.

Σύγκριση με ΕΥΔΑΠ:
Η γερμανική προσέγγιση είναι περισσότερο αποκεντρωμένη. Η τοπική κοινωνία διατηρεί συνήθως ισχυρότερη ιδιοκτησιακή και διοικητική σχέση με τον πάροχο.

Δανία

Υπάρχει μικτό αλλά κατά βάση δημόσιο ή κοινοτικό σύστημα:

• περίπου 140 δημόσια ελεγχόμενες εταιρείες ύδρευσης, 
• περίπου 110 δημόσιες εταιρείες αποχέτευσης, 
• χιλιάδες μικρότεροι πάροχοι που ανήκουν στους ίδιους τους καταναλωτές. 

Οι λεγόμενες ιδιωτικές εταιρείες στη Δανία είναι συχνά μη κερδοσκοπικοί συνεταιρισμοί καταναλωτών, όχι χρηματιστηριακές εταιρείες επενδυτών. 

Φινλανδία

Η βασική ευθύνη ανήκει στους Δήμους:

• περίπου 70% των δημοτικών φορέων λειτουργούν απευθείας ως δημοτικές υπηρεσίες ή επιχειρήσεις, 
• περίπου 30% ως εταιρείες που συνήθως ανήκουν στους Δήμους, 
• υπάρχουν επίσης πολλοί μικροί συνεταιρισμοί καταναλωτών σε αραιοκατοικημένες περιοχές. 

Αυτό είναι ενδιαφέρον για τη Φωκίδα, επειδή οι συνεταιριστικές ή διαδημοτικές λύσεις μπορούν να προσαρμοστούν καλύτερα σε ορεινές και αραιοκατοικημένες περιοχές.

Ιταλία

Η Ιταλία χρησιμοποιεί πολλά διαφορετικά μοντέλα:

• 100% δημόσιες «in-house» εταιρείες, 
• μικτές δημόσιες–ιδιωτικές εταιρείες, 
• εισηγμένες εταιρείες, 
• ιδιωτικές παραχωρήσεις, 
• άμεση δημοτική διαχείριση. 

Περίπου το μισό σύστημα λειτουργεί με δημόσια ανατεθειμένη διαχείριση, ενώ σημαντικό τμήμα εξυπηρετείται από συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. 

Σύγκριση με ΕΥΔΑΠ:
Είναι η χώρα με τα περισσότερα αντίστοιχα προς την ΕΥΔΑΠ σχήματα: ανώνυμες εταιρείες, ορισμένες εισηγμένες, αλλά συνήθως με ισχυρή συμμετοχή Δήμων και Περιφερειών.

Γαλλία

Ιστορικά, πολλοί Δήμοι ανέθεταν τη λειτουργία σε μεγάλες ιδιωτικές εταιρείες μέσω παραχωρήσεων. Οι υποδομές παρέμεναν δημόσιες, αλλά ο ιδιώτης λειτουργούσε το σύστημα και εισέπραττε έσοδα.

Τα τελευταία χρόνια πολλές πόλεις, με πιο γνωστή περίπτωση το Παρίσι, επανέφεραν τη διαχείριση σε δημόσιους φορείς. Ευρωπαϊκά θεσμικά κείμενα αναγνωρίζουν ότι η επαναδημοτικοποίηση συχνά συνδέθηκε με την επιθυμία για:

• δημοκρατικό έλεγχο, 
• μεγαλύτερη διαφάνεια, 
• ενισχυμένες επενδύσεις, 
• συγκράτηση κόστους, 
• διατήρηση τεχνογνωσίας στο Δημόσιο. 

Ισπανία

Υπάρχει συνδυασμός:

• περιφερειακών δημόσιων οργανισμών, 
• δημοτικών εταιρειών, 
• διαδημοτικών φορέων, 
• ιδιωτικών ή μικτών παραχωρήσεων. 

Χαρακτηριστικό δημόσιο παράδειγμα είναι το Canal de Isabel II στη Μαδρίτη, ενώ στη Βαρκελώνη λειτουργούν μικτές και ιδιωτικές δομές. Το μοντέλο διαφέρει σημαντικά ανά αυτόνομη περιφέρεια και Δήμο. 

Αγγλία και Ουαλία

Αποτελούν την ευρωπαϊκή εξαίρεση, επειδή οι περιφερειακές εταιρείες ύδρευσης και αποχέτευσης ιδιωτικοποιήθηκαν πλήρως.

Τα δίκτυα λειτουργούν από ιδιωτικές εταιρείες υπό την εποπτεία της Ofwat. Το μοντέλο έχει επικριθεί έντονα για:

• υψηλό δανεισμό, 
• διανομή μερισμάτων, 
• αυξήσεις λογαριασμών, 
• ανεπαρκείς επενδύσεις, 
• διαρροές και περιβαλλοντικές παραβάσεις. 

Ακόμη και μετά την ιδιωτικοποίηση, το Δικαστήριο της ΕΕ έχει δεχθεί ότι εταιρείες ύδρευσης μπορούν να θεωρούνται δημόσιες αρχές για περιβαλλοντικούς σκοπούς όταν το κράτος και το ρυθμιστικό πλαίσιο ασκούν αποφασιστική επιρροή στη λειτουργία τους. 

Σε ποιο ευρωπαϊκό μοντέλο πλησιάζει η ΕΥΔΑΠ

Η ΕΥΔΑΠ δεν αντιστοιχεί πλήρως ούτε:

• στο ολλανδικό 100% δημόσιο μοντέλο, 
• ούτε στο βρετανικό πλήρως ιδιωτικοποιημένο μοντέλο. 

Βρίσκεται ανάμεσα στα δύο:

εισηγμένη εταιρεία με ιδιώτες μετόχους, αλλά υπό πλειοψηφικό κρατικό έλεγχο, η οποία παρέχει δημόσια υπηρεσία βάσει ειδικού και αποκλειστικού καθεστώτος.

Πλησιάζει περισσότερο σε ορισμένα:

• ιταλικά, 
• ισπανικά, 
• πορτογαλικά, 

μικτά εταιρικά σχήματα.

Η σημαντική ελληνική ιδιαιτερότητα είναι ότι:

• ο φορέας είναι εθνικά και όχι τοπικά ελεγχόμενος, 
• εξυπηρετεί τη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή, 
• εξαρτάται από μεγάλες διαλεκανικές μεταφορές νερού, 
• οι περιοχές προέλευσης, όπως η Φωκίδα, δεν έχουν αντίστοιχη μετοχική ή θεσμική συμμετοχή. 

8. Ποιο μοντέλο θα ήταν δικαιότερο για τη Φωκίδα

Δεν είναι απαραίτητο να αποκλειστεί η ΕΥΔΑΠ. Διαθέτει:

• μεγάλη τεχνική εμπειρία, 
• προσωπικό, 
• εργαστήρια, 
• χρηματοδοτική ικανότητα, 
• δυνατότητα διαχείρισης σύνθετων συστημάτων. 

Η επέκτασή της, όμως, πρέπει να γίνει με όρους δημόσιου συμφέροντος.

Ελάχιστες εγγυήσεις

1. Καμία μεταβίβαση κυριότητας

Τα παρακάτω πρέπει να παραμείνουν ρητά και αμετάκλητα σε δημόσια κυριότητα:

• ο ταμιευτήρας, 
• το φράγμα, 
• οι υδατικοί πόροι, 
• τα εξωτερικά υδραγωγεία, 
• οι απαλλοτριωμένες εκτάσεις, 
• οι στρατηγικές εγκαταστάσεις. 

2. Αποτίμηση κάθε παραχώρησης

Πριν η ΕΥΔΑΠ λάβει δίκτυα ή δραστηριότητες στη Φωκίδα πρέπει να δημοσιευτούν:

• αποτίμηση παγίων, 
• ύψος δημόσιων επενδύσεων, 
• αναμενόμενα έσοδα, 
• λειτουργικά κόστη, 
• δεσμεύσεις επενδύσεων, 
• διάρκεια της ανάθεσης, 
• όροι επιστροφής των υποδομών. 

3. Τοπική συμμετοχή

Θα μπορούσε να προβλεφθεί:

• συμμετοχή Δήμων ή Περιφέρειας στη διοίκηση του τοπικού συστήματος, 
• Συμβούλιο Λεκάνης Μόρνου, 
• δικαίωμα ελέγχου και πρόσβασης στα δεδομένα, 
• υποχρεωτική συναίνεση για κρίσιμες τοπικές αλλαγές. 

4. Ανταποδοτικός μηχανισμός

Μέρος της οικονομικής αξίας που δημιουργεί το νερό του Μόρνου πρέπει να επιστρέφει στη λεκάνη μέσω:

• ετήσιου τέλους περιβαλλοντικής και υδατικής ανταποδοτικότητας, 
• ειδικού Ταμείου Μόρνου, 
• δεσμευμένων επενδύσεων στη Φωκίδα, 
• χαμηλότερου κοινωνικού τιμολογίου για τους κατοίκους της λεκάνης. 

5. Απαγόρευση χρηματοοικονομικής εκμετάλλευσης των δημόσιων παγίων

Τα δημόσια έργα δεν πρέπει να μπορούν:

• να υποθηκευθούν, 
• να χρησιμοποιηθούν ως εταιρικές εγγυήσεις, 
• να μεταβιβαστούν, 
• να συνυπολογιστούν ως ιδιωτική περιουσία της εισηγμένης εταιρείας. 

6. Διαχωρισμός λογιστικών ροών

Πρέπει να είναι σαφές:

• πόσο πληρώνει η ΕΥΔΑΠ για το ακατέργαστο νερό, 
• πόσο κοστίζει η λειτουργία του Μόρνου, 
• ποιος χρηματοδοτεί τα έργα, 
• πόσα έσοδα προκύπτουν από κάθε νέα περιοχή, 
• ποιο ποσοστό επανεπενδύεται τοπικά. 

Συμπέρασμα

Η ΕΥΔΑΠ είναι μια δημοσίως ελεγχόμενη αλλά χρηματιστηριακά εισηγμένη ανώνυμη εταιρεία. Δεν ταυτίζεται με το Ελληνικό Δημόσιο και δεν είναι αμιγώς δημόσια υπηρεσία. Έχει υποχρεώσεις δημόσιας ωφέλειας, αλλά και υποχρεώσεις απέναντι στους ιδιώτες μετόχους της.

Ο Μόρνος και οι κύριες εξωτερικές υποδομές δεν ανήκουν σήμερα στην ΕΥΔΑΠ Α.Ε.· ανήκουν στην Εταιρεία Παγίων ΕΥΔΑΠ, δηλαδή παραμένουν υπό δημόσια κυριότητα. Αυτό είναι σημαντική θεσμική προστασία.

Ωστόσο, η Εθνική Στρατηγική μπορεί να προσφέρει στην ΕΥΔΑΠ μια εξαιρετικά σημαντική λειτουργική και οικονομική προίκα:

• νέες περιοχές, 
• νέους καταναλωτές, 
• αρδευτικές υπηρεσίες, 
• δημόσια δίκτυα, 
• κρατικά χρηματοδοτούμενες επενδύσεις, 
• στρατηγική κυριαρχία στην αγορά νερού. 

Στην Ευρώπη υπάρχουν ανάλογες εταιρικές μορφές, αλλά το κυρίαρχο μοντέλο παραμένει ο δημόσιος ή δημοτικός έλεγχος. Οι χώρες με ισχυρότερα συστήματα δημόσιας λογοδοσίας συνήθως διατηρούν όχι μόνο τις υποδομές αλλά και τις εταιρείες πόσιμου νερού αποκλειστικά σε δημόσια ή δημοτική ιδιοκτησία.

Επομένως, το κρίσιμο ζήτημα για τη Φωκίδα δεν είναι μόνο να παραμείνει το φράγμα δημόσιο. Είναι να μη μετατραπεί η δημόσια υδατική περιουσία σε δωρεάν βάση ανάπτυξης μιας εισηγμένης εταιρείας, χωρίς αποτίμηση, ανταπόδοση, τοπική εκπροσώπηση και δεσμευτική προστασία του Μόρνου.

Αλήθεια, όμως, για ένα τόσο σημαντικό Εθνικό ζήτημα, 23 σχόλια από όλη την Ελλάδα; 

Μόνο;

Ίσως για αυτό.

Γιώργος Γκούμας

DipITNetworking, AdvDipCompSysEng, BIT (Networking, Cybersecurity), Graduate Certificate in Governance, Risk Management, and Compliance, MCyber.